Przejdź do treści
Kolorowy, bogato zdobiony drewniany krzyż na Wesołym Cmentarzu w rumuńskim Săpânța.

Atrakcje

Wesoły Cmentarz w Rumunii – kolorowe nagrobki i dowcipne epitafia z Sapanty

Czy cmentarz może być wesoły? Czy śmierć musi być wyłącznie powodem do smutku? W Polsce, gdzie na cmentarzu mówi się ciszej i 1 listopada stoi się w zadumie przy zniczach, odpowiedź wydaje się oczywista.

Tymczasem w wielu kulturach śmierć jest drogą ku lepszemu. Zmarłych wspomina się tam przez to, co w życiu kochali – nie przez to, że umarli. W Meksyku w Dzień Zmarłych rodziny przynoszą na groby ulubione potrawy bliskich, bo wierzą, że zmarli wracają wtedy w odwiedziny. W Ghanie bywa, że trumnę rzeźbi się na kształt tego, czym zmarły żył, więc rybak spoczywa w drewnianej rybie.

Tradycyjny rumuński pogrzeb bliższy jest jednak polskiej powadze. Zmarły zwykle przez trzy dni leży w domu, gdzie czuwają przy nim bliscy. Na wsiach kobiety śpiewają nad nim obrzędowe lamenty, zwane bocete.

Na tym tle Wesoły Cmentarz (Cimitirul Vesel) w Sapancie na północy Rumunii wygląda jak scena z zupełnie innego filmu. Stoi na nim ponad 800 drewnianych krzyży pomalowanych na intensywny błękit. Na każdym widnieje rymowany wierszyk, w którym zmarły opowiada o sobie, choć słowa włożyli mu w usta miejscowi rzeźbiarze. Wesołe są tu przede wszystkim kolory – wiersze bywają zarówno zabawne, jak i smutne.

W tym artykule przeczytasz o:

Gdzie leży Wesoły Cmentarz?

Wesoły Cmentarz leży w miejscowości Sapanta (rum. Săpânța) w Marmaroszu, w północnej części Rumunii. Tuż na północ od wsi płynie Cisa, która wyznacza tu granicę z Ukrainą. Do Sighetu Marmației, dawnej stolicy regionu, jest stąd kilkanaście kilometrów. Sam cmentarz otacza cerkiew w centrum wsi.

Widok z lotu ptaka na Wesoły Cmentarz w Sapańcie w Rumunii z kolorowym kościołem i licznymi nagrobkami.

Marmarosz słynie z drewnianych cerkwi, z których najcenniejsze trafiły na listę światowego dziedzictwa UNESCO. To sąsiedztwo bywa źródłem częstej pomyłki – w artykułach i relacjach z podróży, także polskich, na listę trafia razem z nimi Wesoły Cmentarz. Na liście UNESCO są jednak drewniane cerkwie, a nie sam cmentarz. Cmentarz jest za to muzeum na wolnym powietrzu i jednym z najczęściej odwiedzanych miejsc w regionie.

Historia Wesołego Cmentarza w Sapancie

Na tle drewnianych cerkwi Marmaroszu, które stoją tu od dwóch do czterech stuleci, Wesoły Cmentarz jest zabytkiem zaskakująco młodym.

Stan Ioan Pătraș – lokalny rzeźbiarz i pierwszy krzyż z 1935 roku

Stan Ioan Pătraș, lokalny artysta, urodził się w Sapancie w 1908 roku w rodzinie, w której od pokoleń rzeźbiono w drewnie. Krzyże na miejscowy cmentarz zaczął robić jako czternastolatek. Zarabiał także na bramach, które w Marmaroszu stawia się przed zagrodami i bogato zdobi rzeźbą.

W 1935 roku Pătraș, wówczas anonimowy rzeźbiarz z prowincji, zaczął umieszczać na krzyżach krótkie wiersze pisane w pierwszej osobie. Były ironiczne i naiwne, często z błędami gramatycznymi, pisane archaiczną gwarą z Sapanty. Do tekstu dołączał malowany obrazek ze zmarłym – przy pracy, w domu, czasem w chwili śmierci.

Na początku wykonywał około dziesięciu krzyży rocznie. Do śmierci w 1977 roku wyrzeźbił ich blisko 700. Przygotował też krzyż dla siebie – z autoportretem i z epitafium, które sam ułożył. Zapewnia w nim przechodniów, że mówi prawdę, przez całe życie chciał dla ludzi dobrze i pomagał każdemu, kto go o to prosił. Na koniec wzdycha nad światem, w którym ciężko mu się żyło. Człowiek, który przez ponad czterdzieści lat rozśmieszał sąsiadów, o sobie napisał całkiem serio.

Skąd nazwa Wesoły Cmentarz?

Rumuńska nazwa Cimitirul Vesel znaczy dokładnie to samo co polska i odnosi się do barw oraz humoru, z jakim Pătraș i jego następcy żegnają mieszkańców wsi. O Sapancie zrobiło się głośno na początku lat 70., także poza Rumunią. W 1972 roku pisarz i dziennikarz Simion Pop, rodem z Marmaroszu, wydał „sentymentalną monografię” cmentarza zatytułowaną po prostu „Cimitirul vesel”. Książka ukazała się również po angielsku, jako „The Merry Cemetery”.

Skąd jednak pomysł, by o śmierci pisać z humorem? Etnolodzy cytowani w 2002 roku przez „The New York Times” widzieli w wesołości Sapanty echo postaw z czasów Daków, starożytnych mieszkańców ziem dzisiejszej Rumunii – postaw, które przetrwały w miejscowym folklorze. W rumuńskim folklorze śmiech przy zmarłym rzeczywiście ma swoje miejsce. W niektórych regionach czuwanie urozmaicały dawniej obrzędowe gry przy muzyce pasterskiego fletu, tak że smutek i wesołość przeplatały się w ciągu jednej nocy.

Widok z góry na kolorową wieżę i dach cerkwi w Săpânța, ozdobione geometrycznymi wzorami.

Trop dacki ma też oparcie w źródłach starożytnych – grecki historyk Herodot w jednym akapicie „Dziejów” wspomina Getów, spokrewnionych z Dakami i przekonanych o własnej nieśmiertelności. Zaraz obok opisuje Trausów, lud tracki jak Getowie, który płakał przy narodzinach dziecka, a zmarłych chował z radością – uwolnili się bowiem wreszcie od wszystkich nieszczęść.

Chociaż trop jest z pewnością efektowny, bezpieczniej będzie chyba napisać, że Wesoły Cmentarz to dzieło Stana Ioana Pătrașa. Trausowie mieszkali jednak w górach Rodopy, na terenie dzisiejszej Bułgarii i Grecji, setki kilometrów na południe od Marmaroszu. Rymowane epitafia w pierwszej osobie pojawiły się w Sapancie dopiero w 1935 roku, razem z Pătrașem. Reszta to hipoteza – piękna, lecz hipoteza.

Dumitru Pop – uczeń i następca Pătrașa

Pracownię mistrza przejął jego uczeń Dumitru Pop, zwany Tincu. Urodził się w 1955 roku w Sapancie i od dziewiątego roku życia terminował u Pătrașa. Po śmierci mistrza w 1977 roku zamieszkał w jego domu, który prowadził jako pracownię i muzeum. Rzeźbił, malował i układał wiersze tą samą archaiczną gwarą co mistrz, chociaż na co dzień mówił już inaczej.

Przez kolejne dekady był jednym z najbardziej znanych twórców ludowych Marmaroszu. W 2021 roku otrzymał tytuł Żywego Skarbu Ludzkiego (Tezaur Uman Viu), którym Rumunia wyróżnia mistrzów tradycyjnej kultury. Zmarł w grudniu 2022 roku.

Krzyże w Sapancie powstają nadal. Rzeźbią je m.in. Gheorghe Stan Colțun, jeden z uczniów Pătrașa, oraz Stan Ioan Pătraș – imiennik i krewny założyciela cmentarza, a zarazem zięć Dumitru Popa, który przedstawiał go jako swojego następcę.

Kolorowe nagrobki – jak wyglądają krzyże z Sapanty?

Nagrobki w Sapancie to drewniane krzyże rzeźbione ręcznie z dębu. Sceny i litery żłobi się dłutem. Wykonanie jednego krzyża zajmowało Dumitru Popowi około tygodnia. Na każdym krzyżu jest obrazek, czyli barwna płaskorzeźba, oraz wyrzeźbiony i pomalowany tekst epitafium.

Drewniane krzyże i płaskorzeźby ze scenami z życia zmarłych

Płaskorzeźby pokazują zmarłych tak, jak zapamiętała ich wieś. Pasterze pędzą owce, gospodarze prowadzą bydło, tkaczki siedzą przy krosnach i gospodynie gotują. Są też sceny modlitwy, matki z dziećmi i mężczyźni przy kieliszku.

Kolorowy, drewniany nagrobek z Wesołego Cmentarza w Săpânța w Rumunii, ozdobiony tradycyjnymi wzorami i malowidłem.

Część scen przedstawia śmierć – żołnierzy ścinanych na wojnie, mieszkańca potrąconego przez samochód ciężarowy czy pijaka, którego czarny szkielet wciąga do grobu, kiedy ten pociąga z butelki. Ornamenty wokół scen pochodzą ze starych marmaroskich bram i tkanin.

Błękit z Sapanty i symbolika kolorów

Tłem każdego krzyża jest głęboki błękit, który Rumuni nazywają albastru de Săpânța, czyli błękitem z Sapanty. W rumuńskiej sztuce nazwę od miejscowości nosi jeszcze jeden, znacznie starszy odcień niebieskiego – albastru de Voroneț z XVI-wiecznych fresków monastyru Voroneț na rumuńskiej Bukowinie. Pătraș widział w swoim błękicie nadzieję i wolność. Farby na krzyże powstawały z naturalnych pigmentów, przy czym recepturę błękitu Pătraș, a po nim Dumitru Pop, podobno strzegli jak tajemnicy warsztatu.

Pozostałe barwy mają u niego stałe znaczenia – zieleń oznacza życie, żółć płodność, czerwień namiętność i czerń śmierć. Do tego dochodzą symbole. Biała gołębica przedstawia duszę; czarny ptak oznacza śmierć tragiczną albo podejrzaną.

Epitafia Wesołego Cmentarza – krzyże z dowcipnymi wierszykami

Epitafia z Sapanty to krótkie, rymowane wierszyki pisane miejscową gwarą, z pisownią typową dla tej okolicy. Ich autorzy streszczali w nich cały żywot zmarłego, opierając się na tym, co wiedziała o nim cała wieś. W tak niewielkiej wiosce wiadomo o sąsiadach naprawdę sporo. Dumitru Pop opowiadał dziennikarzom, że życie mieszkańców wsi jest do siebie podobne, za to każdy chce mieć inne epitafium.

Zmarli mówią w pierwszej osobie – o czym opowiadają epitafia?

Typowe epitafium zaczyna się od przedstawienia („nazywam się…”) i przechodzi do tego, co zmarły lubił, czym się zajmował i jak rozstał się z życiem. Na jednym z krzyży zmarły wyznaje, że najbardziej kochał swój traktor. Inny zmarły, Ioan Toaderu, kochał konie, a do tego – co epitafium odnotowuje bez skrępowania – lubił przesiadywać w barze obok cudzej żony.

Kolorowy, bogato zdobiony drewniany krzyż na Wesołym Cmentarzu w rumuńskim Săpânța.

Na krzyżu miejscowego pijaka alkohol zostaje nazwany prawdziwą trucizną. Trzyletni chłopiec, którego zabiła taksówka z Sybina, pyta w epitafium, czy w całej Rumunii nie było innego miejsca na postój niż pod jego domem. Inny krzyż przedstawia komunistycznego urzędnika z pieczątką z sierpem i młotem w dłoni i otwartą Biblią przed sobą.

Obok żartów są tu też epitafia pisane z powagą – o wojnie i o śmierci dzieci.

Epitafium teściowej – jedno z najsłynniejszych na Wesołym Cmentarzu

Jednym z najczęściej cytowanych wierszy z Sapanty jest epitafium wyrzeźbione w 1969 roku na krzyżu teściowej. Mówi w nim zięć. Zapewnia, że pod ciężkim krzyżem spoczywa jego biedna teściowa, i od razu dodaje, że gdyby pożyła jeszcze trzy dni, to on leżałby w grobie, a ona czytałaby jego epitafium.

To niejedyny krzyż, na którym epitafium żartuje z relacji rodzinnych. Z równą swobodą żartuje się tu z teściowych, mężów i żon.

Co zobaczyć w Sapancie poza nagrobkami?

Napisy na drewnie można w Sapancie spotkać również poza cmentarzem – mają je niektóre tradycyjne bramy i przydrożne krzyże we wsi. Z historią Wesołego Cmentarza najściślej wiążą się jednak dwa miejsca. Pierwszym jest cerkiew w jego środku, drugim – oddalony o około 200 metrów dom, w którym powstawały krzyże.

Cerkiew w centralnej części cmentarza

Cerkiew w środku cmentarza stoi w miejscu dawnej drewnianej świątyni z dębu, którą w Wielkanoc 1880 roku strawił pożar. Nową, murowaną z kamienia i cegły, wzniesiono w latach 1882-1886 w surowym stylu neogotyckim, typowym dla ówczesnych Austro-Węgier.

Widok z lotu ptaka na rumuńską wieś z cerkwią w Săpânța i otaczającym ją cmentarzem.

Ta surowość kłóciła się z kolorowym cmentarzem, dlatego cerkiew przebudowano i podwyższono, tak by lepiej pasowała do otoczenia. Jej wieża sięga dziś blisko 80 metrów. Projekt przebudowy przewidywał też dach z glazurowanej dachówki w kolorach krzyży oraz obszerny ganek na słupach obłożonych malowanym drewnem.

Według dziennika „Adevărul” to miejscowy duchowny miał w 1935 roku podsunąć Pătrașowi pomysł, by poszerzyć dolną część krzyży i zmieścić na niej wizerunek zmarłego oraz tekst o jego życiu. Krzyż samego Pătrașa stoi naprzeciwko głównego wejścia do cerkwi.

Dom-muzeum Stana Ioana Pătrașa

Drewniany dom, w którym mieszkał twórca Wesołego Cmentarza, ma ganek, dwie izby i podwórze, na którym mieściła się pracownia. Dziś jest tu muzeum (Casa Memorială Stan Ioan Pătraș) z rzeźbami mistrza i przedmiotami, które ozdabiał – od wieszaków po bramy. Są tu też stroje ludowe z Sapanty, kilimy, ikony i fotografie z życia artysty.

Malowane drewno niszczeje na deszczu i mrozie, dlatego krzyże na cmentarzu odnawia się mniej więcej co 15 lat. Najstarsze z nich, które z czasem stały się eksponatami, stoją wokół domu.

Dom jest zabytkiem i oddziałem Muzeum Marmaroskiego w Sighetu Marmației. Pod koniec czerwca 2026 roku zamknięto go dla zwiedzających. W lipcu ruszyła renowacja, finansowana z rumuńskiego funduszu ochrony zabytków. Po jej zakończeniu dwie izby mają pozostać dokładnie takie, jakie zostawił Pătraș, a w pozostałej części powstaną nowe sale poświęcone jemu i Dumitru Popowi oraz pracownia, w której będzie można oglądać pracę rzeźbiarzy.

Marmarosz – atrakcje w okolicy Wesołego Cmentarza

W promieniu kilkudziesięciu kilometrów od Sapanty stoją drewniane cerkwie z listy UNESCO, jedna z najwyższych drewnianych świątyń na świecie oraz muzea poświęcone wsi marmaroskiej i komunistycznej przeszłości Rumunii.

Monastyr Sapanta-Peri i 78-metrowa drewniana cerkiew

Na skraju Sapanty, w parku dendrologicznym nad Cisą, stoi monastyr Sapanta-Peri z cerkwią Świętego Archanioła Michała. Wieża cerkwi, budowanej w latach 1997-2003, mierzy 78 metrów, co według rumuńskich źródeł czyni ją najwyższą drewnianą cerkwią w Europie i najpewniej także na świecie (oficjalnego potwierdzenia rekordu wciąż brakuje).

Drewniany monastyr Bârsana w Rumunii z wysoką wieżą, otoczony drzewami i kwiatami na tle błękitnego nieba.

Nazwa nawiązuje do klasztoru Peri, założonego pod koniec XIV wieku po drugiej stronie granicznej Cisy, na terenie dzisiejszej Ukrainy. Według przekazów powstały w nim jedne z pierwszych przekładów tekstów religijnych na język rumuński, w czasach, gdy w tutejszych cerkwiach używano jeszcze języka cerkiewnosłowiańskiego. W 1761 roku klasztor zniszczono. Jego pamięć przywrócił dopiero monastyr wzniesiony ponad dwieście lat później na rumuńskim brzegu rzeki.

Drewniane cerkwie z listy UNESCO

W 1999 roku UNESCO wpisało na listę światowego dziedzictwa osiem drewnianych cerkwi Marmaroszu – w miejscowościach Bârsana, Budești, Desești, Ieud, Plopiș, Poienile Izei, Rogoz i Șurdești. Łączy je podobna budowa, czyli wysokie i wąskie bryły z drewna, strome dachy kryte gontem i smukła wieża nad wejściem od zachodu.

Zabytkowa drewniana cerkiew w Breb w Rumunii, otoczona zielenią, z dzwonnicą i kładką na pierwszym planie.

UNESCO uznało je za wybitne przykłady ludowej architektury sakralnej, w której tradycja prawosławna spotkała się z wpływami gotyku, i doceniło wysoki poziom ciesielskiego kunsztu. Echem gotyku są właśnie strzeliste wieże, przełożone przez miejscowych cieśli na drewno. Osiem wpisanych cerkwi wybrano spośród około stu zachowanych w regionie tak, by reprezentowały różne okresy i różne części Marmaroszu.

Najstarsza z nich, w Poienile Izei, pochodzi z 1604 roku. W dębowej cerkwi w Budești z 1643 roku przechowywana jest kolczuga Pintei Walecznego (Pintea Viteazul), legendarnego marmaroskiego zbójnika i rumuńskiego odpowiednika Janosika.

W Bârsanie łatwo o pomyłkę. Na liście UNESCO jest tam stara drewniana cerkiew z 1720 roku. Znacznie młodszy kompleks monastyru Bârsana ze strzelistą cerkwią to osobny obiekt, spoza listy.

Sighetu Marmației – skansen i memoriał w dawnym więzieniu

W pobliskim Sighetu Marmației (po polsku Syhot Marmaroski) działa Muzeum Wsi Marmaroskiej, skansen z drewnianymi domami i cerkwią, w którego zbiorach znalazły się również krzyże z Sapanty.

Zabytkowy, żółto-czerwony ratusz w Gherli (Rumunia) stojący przy placu wyłożonym płytami chodnikowymi.

W centrum miasta stoi dawne więzienie z 1897 roku. W latach 1950-1955 komuniści przetrzymywali w nim około 200 przedstawicieli przedwojennej elity Rumunii – polityków, duchownych i ludzi kultury – z których 54 zmarło, w tym były premier Iuliu Maniu. W 1993 roku poetka Ana Blandiana i jej mąż Romulus Rusan założyli tu Memoriał Ofiar Komunizmu i Ruchu Oporu, który Rada Europy w 1998 roku zaliczyła do najważniejszych miejsc pamięci na kontynencie.

W Sighet urodził się też Elie Wiesel, pisarz i laureat Pokojowej Nagrody Nobla, którego rodzinny dom jest dziś muzeum.

Wesoły Cmentarz – ciekawostki

Jak na cmentarz w niewielkiej wsi, ten z Sapanty prowadzi zaskakująco bogate życie pozagrobowe. Jego krzyże trafiły do muzeów i do książek. Spór o ich wzór dotarł nawet do Sądu Najwyższego.

  • Spór o wzór krzyża – w 2008 roku Dumitru Pop zastrzegł w rumuńskim urzędzie patentowym wzór krzyża razem z niebieskim kolorem i zażądał, by pozostali rzeźbiarze z Sapanty przestali sprzedawać swoje krzyże. Inni uczniowie Pătrașa rzeźbili dalej. Dziesięć lat później rumuński Sąd Najwyższy unieważnił zastrzeżenie.

  • Krzyże w stolicy – w zbiorach Narodowego Muzeum Chłopa Rumuńskiego w Bukareszcie jest jedenaście krzyży z podpisem Pătrașa, zamawianych i kupowanych od 1964 roku.

  • Epitafia w książce – w 2017 roku ukazał się zbiór epitafiów z cmentarza „Crucile de la Săpânța” w opracowaniu Roxany Mihalcei.

  • Epitafia o kryzysie – około 2010 roku, w czasie kryzysu gospodarczego, starsi mieszkańcy Sapanty zaczęli zamawiać epitafia ze słowem „kryzys”. Jedna z kobiet chciała, by na jej krzyżu zapisano, że przez kryzys zabrakło jej pieniędzy na leki.

Polecane wycieczki

Wesoły Cmentarz i inne atrakcje Rumunii odkryjesz z Rainbow!

Krzyże z Sapanty składają się na kronikę wsi, pisaną od 1935 roku. Dziś dopisuje ją między innymi rzeźbiarz noszący to samo imię i nazwisko co założyciel cmentarza. Każdy nowy krzyż dodaje do niej czyjeś życie, zamknięte w kilku rymowanych wersach.

Sapanta leży na trasie wycieczki objazdowej „Na styku kultur”. Z Wesołego Cmentarza droga prowadzi przez Syhot Marmaroski do monastyru w Bârsanie i dalej przez przełęcz Prislop na Bukowinę. Na tej samej trasie leży monastyr Voroneț, którego freski dały nazwę drugiemu słynnemu rumuńskiemu błękitowi. Po drodze są też Jassy, Kluż-Napoka i winne piwnice Mołdawii.

Inne programy, na przykład „Rumunia – szlakiem hrabiego Drakuli”, zabierają do zamków Transylwanii i Karpat, w tym do zamku Peles, o którym pisaliśmy na blogu. Pełną listę tras znajdziesz w zakładce wycieczki objazdowe po Rumunii. Każda z nich pozwala w czasie jednej podróży zobaczyć kilka regionów kraju.

Sprawdź nasze wakacje w Rumunii i zarezerwuj wyjazd do kraju, w którym nawet cmentarz opowiada historie z humorem!

Data publikacji: 01.11.2026

  • Młoda kobieta w czarnej czapce z pomponem uśmiecha się na tle morza i skalistego wybrzeża.

    Alicja Górska

    Jestem kulturoznawczynią z doktoratem, krytyczką literacką i filmową, a pod pseudonimem także pisarką. Podróżuję na dwa sposoby – po świecie i po tekstach kultury, od klasyki po zupełne nisze. Z wypraw po kulturze zdaję relację w recenzjach na krytyk.com.pl i w podcaście „Kiedy drugi tom”. Na niektóre wyprawy zabieram też studentów – na Uniwersytecie Łódzkim, gdzie skończyłam filmoznawstwo i twórcze pisanie, prowadzę m.in. zajęcia z kina islandzkiego. Islandia zajmuje też najwięcej miejsca na moich półkach (i w planach – pewnego dnia chciałabym tam zamieszkać). Jestem również SEO & Content Managerką w Rainbow i w całości odpowiadam za kształt oraz kierunek rozwoju bloga Rainbow.

    Zobacz wszystkie artykuły