Park Narodowy Serengeti w Tanzanii – wędrówki milionów zwierząt przez bezkresną sawannę

Jak powstało Serengeti? Wulkany, które zbudowały życie

By zrozumieć to wyjątkowe miejsce i jego renomę wśród miłośników przyrody, musimy spojrzeć daleko w przeszłość. Pod sawanną znajdują się bowiem niezwykle stare skały. W późnym prekambrze płynny granit wdarł się z głębi Ziemi w jej skorupę. Współcześnie, w wyniku trwającej miliony lat erozji, ten granit sprzed ponad 450 milionów lat ukazuje się na powierzchni w postaci kopjes. Są to zaokrąglone pagórki, wyróżniające się pośród niezmierzonych traw.

Przenosimy się teraz na wschodni kraniec Serengeti. Graniczy on z Wielkimi Rowami Afrykańskimi, rejonem aktywnym tektonicznie w miejscu, gdzie rozchodzą się dwie płyty. Powstały tu liczne wulkany, w tym Ngorongoro. Ich erupcje wyrzucały masy popiołu wulkanicznego, które wiatr przenosił na zachód. Tak ukształtowały się dzisiejsze wschodnie i południowe obszary równiny Serengeti.

Tak, to wulkany zbudowały życie tego obszaru w północnej Tanzanii. Popiół daje glebę płytką, bogatą w minerały, ale niesprzyjającą drzewom. Podczas pory deszczowej woda rozpuszcza minerały i spłukuje je głębiej. Gdy rośliny wchłaniają wodę (oraz podczas intensywnego parowania pod wpływem słońca), rozpuszczone minerały wytrącają się tuż pod powierzchnią, tworząc twardą, cementową warstwę wapienną, w której nie mogą się rozwinąć korzenie drzew.

Dzika przyroda żyje w zgodzie z rytmem pory deszczowej i suchej oraz specyfiką tutejszych gleb. Ekosystem należy do najstarszych na Ziemi – warunki klimatyczne, jak również fauna i flora, w niewielkim stopniu zmieniały się w ciągu ostatniego miliona lat.

Już w 1921 roku wyznaczono tu pierwszy rezerwat. Park Narodowy Serengeti został formalnie utworzony w 1951 roku, tym samym, był to pierwszy park narodowy w Tanzanii. W 1981 roku został wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Trawy, akacje, baobaby i kiełbasiane drzewa – symbole afrykańskiego krajobrazu

Utworzony w centralnej części równiny Serengeti park narodowy obejmuje na obszarze 14763 km² wiele różnych stref. Zacznijmy jednak od traw.

Na południowym wschodzie znajdują się równiny krótkich traw. Wulkaniczna skorupa jest tuż pod powierzchnią. Choć roślinność wysycha niemal całkowicie w porze suchej, to jest niezwykle odporna na presję ze strony roślinożerców. Trawy wyjadane niemal do gołej ziemi odrastają przy pierwszych opadach. Nagromadzenie pierwiastków w popiele wulkanicznym sprawia, że źdźbła są bardzo odżywcze.

W centrum, na północy i zachodzie warunki są inne – opady deszczu są częstsze. Woda wypłukuje wulkaniczne sole głębiej, a gruba warstwa wapiennej skały zanika. Tym samym gleba jest głębsza i mogą się w niej ukorzenić także inne gatunki roślin. Poza wysokimi trawami rosną tu rozproszone drzewa, przede wszystkim akacje. Drzewo obecne na każdej pocztówce z Serengeti to akacja parasolowata. Jej płaska korona pozwala przechwytywać maksimum światła. Innym gatunkiem są drzewa kiełbasiane – nazwę zawdzięczają owocom wyglądającym jak pęta kiełbasy.

Wzdłuż głównych rzek, takich jak Grumeti czy Mara, powstają lasy galeriowe. Dzięki stałemu dostępowi do wód gruntowych rosną tu potężne drzewa figowe, mahoniowce, hebanowce oraz palmy daktylowe.

Warto wspomnieć, że w pobliżu granitowych formacji skalnych kopjes panuje jeszcze inny mikroklimat – skały gromadzą wodę deszczową i chronią przed wiatrem oraz pożarami. Można tam znaleźć gatunki z rodziny aloesowatych, dzikie pnącza, figowce i wilczomlecze.

Zwierzęta Serengeti – kto rządzi sawanną

Mówimy wciąż o ekosystemie Serengeti, bo te rozległe równiny są zamieszkiwane przez konkretne gatunki nie bez powodu. Każdy odgrywa tu swoją rolę. W Serengeti żyje ponad 300 gatunków ssaków, a park to największe skupisko dużych ssaków na naszej planecie. Gdybyśmy zsumowali wyłącznie duże ssaki, uzyskalibyśmy około 3 milionów osobników. Zdecydowaną większość stanowią roślinożercy.

Wielka Piątka – lew, lampart, słoń, nosorożec i bawół

Serengeti jest domem dla Wielkiej Piątki Afryki, na którą składają się lwy, lamparty, słonie, nosorożce i bawoły. Ten termin jest stary i niestety obarczony trudną historią. Stworzyli go myśliwi i oznacza gatunki najtrudniejsze do upolowania na pieszo.

Obszar słynie z największej populacji lwów w Afryce. Popularnym miejscem jest zespół skał Simba Kopjes, często wskazywany jako inspiracja dla Pride Rock w „Królu Lwie”. Ryk lwa można usłyszeć tu nawet z odległości 8 kilometrów. O ile lwy żyją w stadach, o tyle lamparty to skrajnie terytorialni samotnicy.

Żyje tu też dość duża populacja słoni, co ważne – rosnąca dzięki intensywnym działaniom przeciwko kłusownikom. Słonie zjadają 150-200 kilogramów wegańskich smakołyków dziennie. Nie pozwalają, by równinę porosły drzewa, a doły wykopywane przez nie w poszukiwaniu wody w wyschniętych korytach rzek stają się wodopojem także dla innych gatunków.

Bawół afrykański w Parku Narodowym Serengeti żyje w ogromnych, dobrze zorganizowanych stadach. Jego populacja przekracza 50 tysięcy osobników. Jest przy tym bardzo niebezpieczny, także z punktu widzenia dawnych myśliwych – rozdrażniony bawół nie ucieka, lecz atakuje, często zastawiając zasadzkę. Bawoły solidarnie się bronią, potrafią w całym stadem ruszyć na lwy, aby odbić pochwycone cielę.

Na koniec nosorożec czarny, samotnik gustujący w pędach. To gatunek krytycznie zagrożony – w całym ekosystemie żyje kilkadziesiąt osobników, co niestety wynika z długotrwałego masowego kłusownictwa dla rogów. Dzisiaj każdy nosorożec w Serengeti jest stale monitorowany i chroniony przez uzbrojone straże parku.

Jeśli chcesz poznać bliżej pięć zwierząt rządzących sawanną, zajrzyj do naszego tekstu poświęconego Wielkiej Afrykańskiej Piątce i miejscach, w których możecie ją spotkać na własne oczy.

Gepardy, hieny i inni drapieżnicy sawanny

W Serengeti żyją także inne zwierzęta – gepardy, hieny i szakale. Te pierwsze atakują zwykle w ciągu dnia, gdy lwy śpią w cieniu. Kolejne dwa gatunki chętnie jedzą padlinę, są skutecznymi drapieżnikami, potrafią też walczyć z większymi zwierzętami i kraść ich zdobycze. Najskuteczniejszymi myśliwymi sawanny są jednak likaony pstre. Nawet 80% ich ataków kończy się sukcesem. W przypadku lwów – tylko 25-30%.

Likaony są niezwykle stadne. Polują razem, ale podczas pościgu wymieniają się, tak by każdy miał czas na odpoczynek, a nie tylko wycieńczający sprint. Zdobycz jedzą najpierw najmłodsze i najsłabsze osobniki, a chore i stare otrzymują nadtrawione posiłki od innych członków stada. Dzikie koty w Parku Serengeti to także serwale i karakale, a poza ssakami warto wymienić krokodyle – przez większość roku poszczą lub zadowalają się rybami, czekając na Wielką Migrację.

Ptaki Serengeti – od strusi po różowe flamingi

Serengeti słynie także z ogromnej różnorodności ptaków. Dla obserwatorów i fotografów to prawdziwa gratka. Badacze rozpoznali ponad 500 gatunków ptaków. Tutejsze sępy mają tak silny kwas żołądkowy, że potrafią trawić mięso zakażone wąglikiem, cholerą, a nawet wścieklizną. Sprawnymi ptakami drapieżnymi są orły uzbrojone, które potrafią porwać nawet młodego szakala.

Występuje tu najcięższy ze współczesnych ptaków zdolnych do lotu – drop olbrzymi, ważący nawet 18 kilogramów. Rekordzistą prędkości jest struś masajski, który w sprincie osiąga 70 km/h, a kopnięciem potrafi zabić lwa. Prawdziwą ucztą dla oka jest widok kraski liliowopierśnej, której ubarwienie mieni się jak hologram: fiolet, turkus, błękit.

Z kolei bąkojady współpracują z bawołami, żyrafami, a nawet nosorożcami. Przesiadują na ich grzbietach, zjadając kleszcze i inne smakołyki, a także alarmują gospodarza o zagrożeniach. W okolicach Parku Serengeti bytują flamingi – ptaki bardzo mobilne, głośne, migrujące między jeziorami.

Antylopy gnu i zebry – roślinożercy, których są tu miliony

Antylopy gnu, zebry, gazele i bawoły pełnią funkcję kosiarki. Ich liczebność jest ogromna, a trawa nie nadąża z odrastaniem. Mimo to w dużej mierze nie rywalizują o zasoby. Od setek tysięcy lat, a może i dłużej, prowadzą sukcesję pastwiskową. Najpierw żerują liczne stada zebr, które zjadają twarde, wysokie górne partie traw, ponieważ mają odpowiednie zęby i układ pokarmowy do trawienia włókien. Gdy trawa jest optymalnie skrócona, zebry idą dalej, a ucztę rozpoczynają antylopy gnu, które zjadają odsłonięty, miękki i pożywny środek źdźbeł. Ostatnie do stołu przybywają gazele, które wyjadają to, co zostało tuż przy ziemi, oraz świeże, młode pędy.

Podczas gdy te gatunki gustują w trawie, w Serengeti w Tanzanii świetnie odnajdują się pędożercy. Patrzą jednak głównie w górę lub w krzaki. W tym zadaniu wyspecjalizowały się żyrafy, ale też wspomniane wcześniej słonie i czarne nosorożce. Ponieważ każdy gatunek roślinożerców sięga po coś innego, wszystkie mogą bezkonfliktowo żyć obok siebie.

Drapieżniki stanowią ledwie ułamek mieszkańców Parku Narodowego Serengeti. I tak być musi. Ekosystem działa, dopóki są zachowane odpowiednie proporcje.

Wielka migracja – największa wędrówka zwierząt na Ziemi

Wielka Migracja to zjawisko na skalę światową – największy na Ziemi ruch zwierząt lądowych. Została uznana za jeden z Siedmiu Naturalnych Cudów Afryki w 2013 roku. Nie należy jej jednak traktować jako zwykłej podróży z punktu A do B i z B do A. Owszem, zwierzęta zataczają koło, ale czas i przebieg migracji to bardzo skomplikowany mechanizm. W praktyce całe życie gnu toczy się w tym kole.

Sezon narodzin na równinach Ndutu

Gdy na południu Serengeti i w rejonie Ndutu padają deszcze, stada zatrzymują się tam na dłużej. To idealne miejsce na rozród. Z płytkiej wulkanicznej gleby wyrastają trawy niezwykle bogate w wapń i fosfor. Tu właśnie dochodzi do synchronicznych wycieleń – tak rozpoczyna się cały cykl.

W ciągu zaledwie 2-3 tygodni na świat w Ndutu przychodzi nawet pół miliona gnu. Ponieważ wszystkie rodzą się w tym samym czasie, okoliczne drapieżniki mają wiele łatwych zdobyczy, ale nie są w stanie upolować wszystkich. Przejedzone, stają się leniwe, a zdecydowana większość cieląt jest bezpieczna.

Cielę gnu już w kilka minut po narodzinach potrafi stanąć na chwiejnych nogach, a po kilkunastu minutach jest w stanie biec za matką, by uciec przed hieną. Musi dorosnąć błyskawicznie – w maju trawa zacznie wysychać i stado ruszy w długą drogę na północ.

Przez całą sawannę za deszczem i świeżą trawą – roczny cykl migracji

Wielka Migracja obejmuje około 1,5-1,7 miliona gnu. Nie są jednak w tej wędrówce osamotnione. Towarzyszy im około 300 tysięcy zebr i blisko 500 tysięcy gazeli. Zebry są świetnymi nawigatorami, doskonale wiedzą, gdzie w poprzednim roku była woda i gdzie wielkie stada mogą bezpiecznie się przemieszczać. Za to gnu, choć kiepsko widzi, potrafi wyczuć deszcz z odległości 50 kilometrów. Podczas migracji cały czas prowadzona jest wspomniana wcześniej sukcesja pastwiskowa.

Wielka Migracja trwa przez cały rok, a najdłuższe przemarsze stada pokonują od maja do lipca (na północ) oraz od października do grudnia (z powrotem na południe). W ciągu roku zwierzęta przemierzają około 800 kilometrów w poszukiwaniu zielonych pastwisk. Gdy tylko ustają deszcze, trawa bardzo szybko wysycha. Stada formują wtedy wielokilometrowe kolumny i ruszają na północny zachód. W czerwcu odbywa się ruja, podczas której samce rywalizują o samice, a stada nie przerywają marszu. Szczyt pory suchej spędzają na północy Serengeti i w kenijskim rezerwacie Masai Mara, jedząc wyższe, choć mniej odżywcze trawy.

Kiedy na południu (w okolicach Ndutu i Ngorongoro) zaczynają się pierwsze opady, stada przebywające setki kilometrów dalej na północy nagle stają się niespokojne. Wyczuwają zmianę ciśnienia i zapach wilgoci. Błyskawicznie rozpoczynają marsz wzdłuż wschodnich granic parku z powrotem na południe, by zdążyć na wulkaniczne równiny, zanim w styczniu na świat przyjdzie kolejne pokolenie.

Dramatyczne przeprawy przez rzeki Grumeti i Mara

Najtrudniejszy akt corocznej migracji rozgrywa się na północy. Kiedy stada wędrują w stronę rezerwatu Masai Mara w Kenii w poszukiwaniu zielonej trawy. Na ich drodze stają potężne rzeki – głównie Grumeti oraz Mara. Rzeki mają szybki nurt, a ich brzegi są często strome. Stada potrafią gromadzić się tu przez wiele dni, jest tłoczno, a atmosfera jest zawsze nerwowa.

W obu tych rzekach żyją duże populacje krokodyli nilowych. Nie muszą gonić swojej zdobyczy, wystarczy, że czekają. Niestety, gnu jest podatne na panikę – kiedy jedno zwierzę skacze do wody, kolejne podążają za nim na oślep. Jedne rzucają się ze stromych skarp, inne są porywane przez silny nurt, wiele zostaje stratowanych. To trudne momenty dla cieląt gnu, które mają wtedy około pół roku. Lwy przychodzą nad rzeki po najłatwiejszy łup – spanikowane młode odłączone od matek.

Safari w Serengeti – kiedy jest na nie najlepszy czas? Jak wygląda?

Bezkrwawe safari w Serengeti to atrakcja pełna wrażeń. Podczas przejażdżki jeepem po, zdawałoby się, bezdrożach, przewodnicy prowadzą turystów przez sawannę do najlepszych miejsc, w których gromadzą się dzikie zwierzęta. Zamiast w zoo możemy je zobaczyć w naturalnym środowisku.

Od stycznia do marca można na własne oczy zobaczyć cud narodzin. Afrykańską sawannę porastają zielone trawy, widoczność jest znakomita, a podróżnik może obserwować, jak z dnia na dzień pojawiają się cielęta gnu. Wtedy też nie brakuje polowań drapieżników.

Od czerwca do października zwierzęta koncentrują się wokół wodopojów. To główny sezon. Dla poszukiwaczy mocnych wrażeń najlepszy czas na safari zaczyna się w lipcu i kończy we wrześniu. To okres dramatycznych przepraw przez rzekę Mara na drugą stronę. Trawy są niskie, widoczność świetna. Turystów jest jednak bardzo dużo.

Bardziej kameralnie? Od kwietnia do maja i w listopadzie. W porach deszczowych i przejściowych park staje się rozkosznie zielony, a wędrówki ptaków osiągają apogeum.

Safari w Serengeti to dość uniwersalny program. W trasę wyjeżdża się wcześnie rano. Potem czekają nas: śniadanie z widokiem na zebry, odpoczynek w największym upale, po południu znowu obserwacja zwierząt i sundowner – przewodnik wybierze miejsce z najpiękniejszym widokiem, gdy słońce zachodzi na krwistoczerwono. Miłośnicy przyrody mogą też pójść na piesze safari ze strażnikami, by rozpoznawać tropy i szukać mniejszych zwierząt.

Atrakcje w okolicach Serengeti – od kolebki ludzkości po największe jezioro Afryki

Park Narodowy Serengeti w Tanzanii to przyspieszona lekcja udzielana przez dziką przyrodę. W sąsiedztwie czeka jeszcze parę innych atrakcji. Głodni wrażeń mogą też skorzystać z przelotów balonem nad pięknymi krajobrazami lub zwiedzić inne parki narodowe w północnej Tanzanii.

Wąwóz Olduvai i ślady pierwszych ludzi

Wschodnie obrzeża równin Serengeti skrywają coś o nas samych. Wąwóz Olduvai to stromy jar o długości około 48 kilometrów, położony na krawędzi Wielkich Rowów Afrykańskich. Popiół wulkaniczny zadziałał tu mniej więcej tak jak w Pompejach, choć na inną skalę. Badacze odnaleźli w nim świadectwa naszej ewolucji, kolejnych jej etapów od dwunożności po wykonywanie narzędzi. Trudno sobie wyobrazić emocje badaczki Mary Leakey, eksplorującej wąwóz od lat 30., która w 1978 roku w pobliskim Laetoli natrafiła na odciski stóp australopiteków...

Krater Ngorongoro – pełen życia krater wulkaniczny

Krater Ngorongoro jest największą, nieaktywną, nienaruszoną i niewypełnioną wodą kalderą na świecie. Jego wyjątkowe walory przyrodnicze i kulturowe były decydujące dla wpisania obszaru chronionego Ngorongoro na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Formacja geologiczna ma średnicę, uwaga, 20 kilometrów!

Wulkan, którego pozostałością jest kaldera, mógł mierzyć nawet 5000 metrów wysokości. Około 2-3 milionów lat temu eksplodował z nieprawdopodobną siłą, po czym się zapadł. Tak powstała misa o powierzchni około 260 kilometrów kwadratowych, otoczona niemal pionowymi, wysokimi nawet na 600 metrów ścianami. Podczas gdy gnu, gazele i zebry muszą przemierzać długie trasy przez cały Park Narodowy Serengeti w poszukiwaniu pożywienia i wody, w kalderze panują zgoła inne warunki. Nie ma potrzeby migracji, dlatego zwierzęta prowadzą osiadły tryb życia. Na podróżnika czekają nosorożce czarne, lwy, hieny i tysiące flamingów. Na obrzeżach kaldery i w jej okolicach żyją pasterze z plemienia Masajów. Chociaż nie wolno im zakładać wiosek na samym dnie kaldery ani uprawiać ziemi, mają prawo sprowadzać tam swoje stada bydła, by napoić je wodą ze strumieni.

Jezioro Wiktorii – największe jezioro Afryki

Tuż za granicami Parku Narodowego Serengeti znajduje się największe jezioro w Afryce i drugie co do wielkości jezioro słodkowodne na świecie, dzielone przez trzy państwa: Tanzanię, Kenię i Ugandę. Jezioro Wiktorii ma kluczowy wpływ na wyższą wilgotność zachodniej części równiny. Tym samym napędza krąg życia dzikiej natury i sprzyja migracjom zwierząt. Ponadto to stąd wypływa Biały Nil, jeden z dwóch głównych cieków tworzących Nil.

Akwen był domem dla endemicznych gatunków bardzo małych ryb z rodziny pielęgnicowatych. Niestety, brytyjscy kolonizatorzy, chcąc zwiększyć zasięg i zyski z rybołówstwa komercyjnego, wpuścili do jeziora obcy gatunek – okonia nilowego. W ciągu kilkudziesięciu lat okoń nilowy przyczynił się do wyginięcia ponad 200 gatunków tych ryb. Zachwianie równowagi okazało się zgubne: zniknięcie ryb żywiących się algami sprawiło, że jezioro zaczęło zarastać. To ważna i trudna lekcja, by nie ingerować lekkomyślnie w naturalne środowisko.

Serengeti i wielką migrację zobaczysz podczas wakacji w Tanzanii z Rainbow!

Dziesiątki tysięcy kilometrów kwadratowych bezkresnej sawanny, a wśród tego ogromu miliony migrujących zwierząt. Safari w Serengeti to jeden z najbardziej fascynujących spektakli na Ziemi. To historia ewolucji i świadectwo, że natura pozostawiona sama sobie świetnie daje sobie radę. Stań się częścią tego widowiska i odwiedź naturę w jej własnym domu. Wybierz się do Tanzanii z Rainbow.

Park Narodowy Serengeti odwiedzisz w ramach wycieczek objazdowych po Tanzanii, których trasy wiodą przez najsłynniejsze obszary chronione w Afryce – od krateru Ngorongoro, przez tytułowe Serengeti, po kenijski rezerwat Masai Mara. Do wyboru masz również programy łączone, które kończą się pobytem w hotelu All Inclusive na Zanzibarze.

Sprawdź nasz praktyczny przewodnik o tym, jak wygląda safari w Tanzanii, o czym trzeba pamiętać i jak się do niego przygotować. Gdy będziesz już w pełni gotowy, wyposażony w aparat i listę zwierząt do „złapania” w kadrze, zajrzyj do oferty wyjazdów Last Minute i poznaj Afrykę od jej najdzikszej strony.