Berat – miasto tysiąca okien w Albanii. Co warto zobaczyć?

Dlaczego Berat nazywany jest miastem tysiąca okien?

Określenie „miasto tysiąca okien” nie wzięło się od liczby okien, ale od charakterystycznej tarasowej zabudowy historycznych dzielnic, takich jak Mangalem. Białe domy wznoszące się na zboczu wzgórza tworzą zwartą kaskadę budynków ustawionych jeden nad drugim. Każdy z nich ma ciemnobrązowe wykusze i okna skierowane w tę samą stronę – w stronę słońca i widoku na dolinę. Patrząc z przeciwległego brzegu Osum, łatwo odnieść wrażenie, że całe wzgórze pokrywa jedna wielka, wieloszybowa fasada.

Pierwotnie miasto nosiło nazwę Beligrad, co oznacza „Białe Miasto”. Współczesna forma – Berat – narodziła się w wyniku późniejszych zmian fonetycznych w okresie osmańskim.

Historia Beratu – od Ilirów przez Osmanów po komunizm

Okolice dzisiejszego Beratu były zasiedlone przez Ilirów, starożytny lud indoeuropejski zamieszkujący zachodnią część Półwyspu Bałkańskiego, co najmniej od VII wieku p.n.e. Często to właśnie Ilirom przypisuje się założenie pierwotnego miasta w IV wieku p.n.e., choć założenie osady nazwanej Antipatreą prawdopodobnie należy przypisać macedońskiemu królowi Kassandrowi. W 200 roku p.n.e. miasto zdobyli Rzymianie i pod nazwą Pulcheriopolis włączyli je do prowincji Macedonia. Po upadku cesarstwa zachodniorzymskiego Berat znalazł się w granicach Cesarstwa Bizantyjskiego, gdzie pełnił funkcję siedziby biskupiej.

W okresie średniowiecza miasto przechodziło z rąk do rąk – między Bizancjum, pierwszym i drugim państwem bułgarskim, Królestwem Albanii oraz Despotatem Epiru, by ostatecznie, pod koniec XIII wieku, wrócić do Bizancjum. W połowie XIV wieku Berat został podbity przez Cesarstwo Serbskie, a potem na krótko przez tureckie Imperium Osmańskie. Pod koniec wieku miasto, znane wówczas pod słowiańską nazwą Beligrad, stało się stolicą niezależnego Księstwa Muzaki, jednak już w 1417 roku zostało ponownie podbite przez Imperium Osmańskie.

Tureckie panowanie trwało aż do XIX wieku i wywarło największy wpływ na współczesny wygląd i charakter miasta. To właśnie w okresie osmańskim nazwę zmieniono na Berat. Jeszcze w XVI wieku miasto było podupadającym ośrodkiem, w którym nie mieszkała żadna ludność muzułmańska. Już w następnym stuleciu odrodziło się jednak jako ważne centrum rzemieślnicze. Wzrosła wówczas liczba mieszkańców, a wśród nich znaleźli się chrześcijanie, muzułmanie oraz wygnani z Hiszpanii Żydzi sefardyjscy. W XVIII wieku Berat należał do najważniejszych miast w regionie.

W następnym stuleciu stał się ośrodkiem ruchu niepodległościowego Albanii, wspieranego przez lokalnych, zamożnych chrześcijańskich kupców. Powstania ludności bałkańskiej w latach 30. XIX wieku doprowadziły do utworzenia przeważnie albańskiej administracji miejskiej, przy czym Berat zachował swój wielokulturowy charakter.

Po ogłoszeniu przez Albanię niepodległości w 1912 roku miasto znalazło się w granicach nowo powstałego państwa. W czasie II wojny światowej kolejno trafiło pod włoską i niemiecką okupację. Mieszkańcy Beratu zasłynęli z pomocy Żydom – ukrywały i chroniły ich zarówno chrześcijańskie, jak i muzułmańskie rodziny, a muzułmanie udostępniali Żydom meczety do celów religijnych.

Po wojnie Albania znalazła się pod rządami komunistycznej dyktatury Envera Hodży. Jego ponad czterdziestoletnie rządy charakteryzowały się izolacją i agresywnym ateizmem – Albania została wówczas oficjalnie jedynym na świecie państwem ateistycznym. Berat odgrywał niechlubną rolę miejsca internowania politycznego. W tym okresie na stoku wzgórza zamkowego utworzono ogromny i widoczny z daleka napis „ENVER”, element propagandy kultu jednostki. Po upadku komunizmu na początku lat 90. mieszkańcy przestawili litery, tworząc napis „NEVER”. Do dziś zachowały się już tylko jego ślady.

Po transformacji ustrojowej miasto otworzyło się na turystykę. Z ośrodka internowania politycznego Berat stał się jedną z głównych atrakcji Albanii, zyskując międzynarodowe uznanie m.in. dzięki wpisowi UNESCO w 2008 roku.

Twierdza Kalaja – zamek na wzgórzu z widokiem na dolinę Osum

Na skalistym wzgórzu na prawym brzegu rzeki Osum góruje nad miastem twierdza Berat, zwana po albańsku Kalaja e Beratit. Jej początki sięgają IV wieku p.n.e., lecz obecny kształt zawdzięcza głównie przebudowom z czasów bizantyjskich i osmańskich. Dzięki sporej powierzchni mogła schronić w swoich murach większość mieszkańców miasta.

Twierdza pełniła ważną funkcję we wszystkich okresach historii Beratu. Broniła bizantyjskiego miasta przed najazdami Słowian, pozwalała osmańskim żołnierzom sprawować kontrolę nad regionem, a jej zdobycie przez ruch niepodległościowy w XIX wieku stanowiło ważny punkt na drodze do odzyskania przez Albanię suwerenności.

Dzisiaj Kalaja to jedna z głównych atrakcji turystycznych Beratu. Jej mury skrywają cenne zabytki i oferują rozległe widoki na okoliczne wzgórza i dolinę Osum. W odróżnieniu od wielu innych twierdz, Kalaja była stale zamieszkana i częściowo pozostaje taka do dziś – wewnątrz murów wciąż znajdują się domy mieszkalne, sklepy i pensjonaty. Połączenie historii, architektury i krajobrazu sprawia, że to obowiązkowy punkt podczas zwiedzania Beratu.

Cerkwie i meczety na terenie twierdzy

Ludność zamieszkująca twierdzę była przeważnie chrześcijańska, dlatego w jej murach mieściło się wiele albańskich kościołów prawosławnych, z których większość powstała w XIII wieku. W dobrym stanie zachowały się m.in. cerkiew Najświętszej Marii Panny z Blachernae, cerkiew św. Teodora i cerkiew Trójcy Świętej. Przetrwały w nich liczne dzieła sztuki sakralnej – freski oraz ikonostasy namalowane przez znanych albańskich twórców, m.in. Onufrego z Neokastry. Na terenie twierdzy znajdują się również ruiny dwóch meczetów: jeden przeznaczony był w czasach osmańskich dla tureckiego garnizonu, a drugi dla kupców.

Zachowane bizantyjsko-osmańskie mury składają się z 24 wież i głównej bramy, znajdującej się w najlepiej zachowanej części umocnień po stronie północnej. Wizerunek twierdzy można zobaczyć na rewersie albańskiej monety 10 leków.

Muzeum Ikon Onufrego – sztuka bizantyjska i tajemnica zaginionego koloru

Na terenie zamku znajduje się Muzeum Ikon Onufrego poświęcone największemu malarzowi ikon w historii Albanii – Onufremu z Neokastry. Ten XVI-wieczny kapłan i malarz kształcił się w Wenecji, a renesansowe włoskie wpływy przenikały do jego twórczości, tworząc dzieła jedyne w swoim rodzaju. Onufry wprowadził większy realizm i indywidualność do mimiki twarzy, zrywając ze ścisłymi konwencjami tamtych czasów. Jako pierwszy wprowadził do malarstwa ikonowego kolor różowy – i jak się okazało, ostatni. Onufry nigdy nie zdradził formuły otrzymywania tego barwnika. Tajemnica umarła wraz z nim, a wszelkie próby odtworzenia koloru kończyły się niepowodzeniem.

Muzeum mieści się w cerkwi Zaśnięcia Najświętszej Marii Panny i prezentuje około 200 dzieł sztuki, ikon i przedmiotów liturgicznych z okresu od XIV do XX wieku, pochodzących z różnych kościołów i klasztorów w regionie. Jednym z najcenniejszych eksponatów jest ikonostas soboru Zaśnięcia Najświętszej Marii Panny z 1807 roku, uznawany za arcydzieło albańskiego snycerstwa. Charakterystyczny wygląd jego barokowych zdobień jest typowy dla kościołów budowanych na Bałkanach w XVIII i XIX wieku.

W zbiorach muzeum znajdują się również Purpurowy Kodeks z Beratu (Codex Purpureus Beratinus) z VI wieku oraz Złoty Kodeks Anthimosa z IX wieku – manuskrypty będące autentycznym świadectwem wczesnośredniowiecznej myśli chrześcijańskiej. Purpurowy Kodeks, spisany srebrnym atramentem na purpurowym pergaminie, zawiera fragmenty Ewangelii Mateusza i Marka i należy do zaledwie siedmiu zachowanych na świecie kodeksów purpurowych. Oba manuskrypty zostały wpisane na listę „Pamięć Świata” UNESCO w uznaniu ich wartości dla dziedzictwa ludzkości.

Mangalem – dzielnica białych domów, która dała Beratowi sławę

Słynna dzielnica Mangalem, której całe miasto zawdzięcza swój przydomek, to typowy przykład osmańskiej myśli architektonicznej i urbanistyki. Składa się z wąskich, kamiennych uliczek wijących się między gęstą, wielopiętrową zabudową charakterystycznych domów z białymi fasadami, ciemnobrązowymi wykuszami i czerwonymi dachami. Całe osiedle położone jest na stromym zboczu wzgórza, skąd z każdego domu roztacza się widok na dolinę rzeki Osum i majestatyczną górę Tomorr.

Większość zachowanych domów pochodzi z XVIII i XIX wieku i to właśnie one stanowią rdzeń wpisu UNESCO. W tej części starego miasta znajdziemy nie tylko malownicze widoki, ale również wiele wspaniałych zabytków będących świadectwem tureckiego dziedzictwa Beratu.

Muzeum Etnograficzne w Beracie

W dzielnicy Mangalem mieści się Muzeum Etnograficzne. Niepozorne na pierwszy rzut oka miejsce pozwala zobaczyć, jak wyglądało codzienne życie mieszkańców regionu kilka wieków temu. Muzeum zostało urządzone w pięknej zabytkowej willi z XVIII wieku, dzięki czemu już sam budynek stanowi integralną część ekspozycji.

W środku znajduje się około 1300 eksponatów dokumentujących kulturę i tradycję regionu, w tym oryginalne meble, prasa do oliwy, ceramika i wiele innych. Na parterze urządzono salę imitującą średniowieczną ulicę targową z przedmiotami związanymi z rzemiosłami, z których miasto niegdyś słynęło – tkactwem, złotnictwem i miedziarstwem. Prezentowane są tam również stroje i ozdoby. Wystawy w pomieszczeniach na piętrze ukazują dawny styl życia, organizację, tradycje i zwyczaje bogatej rodziny miejskiej w późnym średniowieczu.

Meczet Królewski, Meczet Kawalerów i Meczet Ołowiany

W centrum Mangalem, na skrzyżowaniu ulic Mihal Komnena i Antipatrea, stoi Meczet Królewski. Zbudowany w 1492 roku przez tureckiego sułtana Bajazyda II należy do najstarszych meczetów w Albanii. Świątynia została w dużej mierze zniszczona w czasie powstań ludności albańskiej z lat 30. XIX wieku. Osmański dowódca Reszid Pasza, którego artyleria spowodowała zniszczenia, kazał odbudować meczet od podstaw zgodnie z lokalnymi tradycjami architektonicznymi. W rezultacie powstała świątynia bez kopuły, z płaskim drewnianym dachem i bogato zdobionym wnętrzem.

Tuż przy dworcu autobusowym w Beracie wznosi się Meczet Ołowiany. Oryginalną nazwę świątynia zawdzięcza ołowiowi, którym pokryte są jej kopuły. Meczet powstał w XVI wieku, za czasów Sulejmana Wspaniałego, z rozkazu lokalnego dostojnika. Miasto było wówczas jednym z najważniejszych ośrodków muzułmańskich w regionie. W okresie ateizmu państwowego meczet uniknął dewastacji, a w 2014 roku został odrestaurowany.

Na nabrzeżu rzeki Osum znajduje się Meczet Kawalerów zbudowany w 1828 roku z myślą o tureckich kupcach. Przedstawiciele tej profesji byli najczęściej kawalerami i to właśnie od nich wzięła się popularna nazwa świątyni. Podobnie jak Meczet Królewski, ten również pozbawiony jest kopuły. Ma dwa poziomy, arkady z trzech stron i niski minaret. Wnętrze zdobią malowidła z lat 20. XX wieku.

Cerkiew św. Michała Archanioła na zboczu wzgórza

Na stoku wzgórza zamkowego, pod murami zamku, znajduje się XIV-wieczna cerkiew św. Michała Archanioła. Niegdyś świątynia była częścią systemu fortyfikacji.

To stosunkowo niewielka budowla wzniesiona na planie krzyża, z kopułą na bębnie oraz narteksem od strony zachodniej. Stanowi przykład kunsztu bizantyjskiej techniki murarskiej, polegającej na łączeniu rzędów cegieł z rzędami kamieni. Wnętrze cerkwi skrywa pozostałości oryginalnych fresków. Górująca nad zabytkową częścią miasta świątynia należy do najbardziej malowniczych zabytków w Albanii.

Gorica – spokojna siostra Mangalem po drugiej stronie rzeki

Na przeciwległym brzegu rzeki Osum leży dzielnica Gorica. Założono ją w XVI wieku w ramach rozbudowy starego miasta i tradycyjnie zamieszkiwała ją ludność chrześcijańska. Dzisiaj to cicha i malownicza dzielnica mieszkaniowa.

W przeciwieństwie do gęsto odwiedzanego Mangalem ta część miasta oferuje spokojniejsze otoczenie, co pozwala poczuć autentyczny charakter zabytkowego Beratu. Znajdziemy tu wille z XVIII i XIX wieku oraz cerkwie. Dzielnica słynie również z wyjątkowych widoków na rzekę Osum i twierdzę Berat, która wznosi się na przeciwległym wzgórzu.

Kamienny most Gorica – 250-letni symbol miasta

Most Gorica jest jednym z najważniejszych symboli Beratu i obiektów albańskiego dziedzictwa historycznego. Pierwotną drewnianą konstrukcję wzniesiono w 1780 roku z inicjatywy Ahmeta Kurta Paszy, by połączyć dwie części starego miasta – Goricę i Mangalem. Dlatego most znany jest również pod nazwą Ura e Ahmet Kurt Pashës.

W latach 20. XX wieku drewniana konstrukcja została przebudowana na kamienną. Most ma 129 metrów długości, 5,3 metra szerokości, siedem łuków i wznosi się około 10 metrów nad lustrem rzeki – co czyni go jednym z najstarszych mostów osmańskich pozostających w użyciu w Albanii. Ostatnia gruntowna renowacja miała miejsce w 2015 roku.

Z mostem wiąże się również lokalna legenda o dziewczynie zamurowanej w jego konstrukcji jako ofiara mająca zapewnić budowli trwałość – mroczna opowieść powtarzana w różnych wariantach na całych Bałkanach.

Cerkwie św. Spirydona i św. Tomasza

W centrum Goricy wznosi się cerkiew św. Spirydona. Pierwotnie wybudowano ją w XVIII wieku, dzisiejszy kształt uzyskała po przebudowie w wieku XIX, o czym przypomina inskrypcja w języku greckim podająca datę budowy na rok 1864. Cerkiew jest trójnawową bazyliką, której wnętrze wyróżnia się dużą przestrzenią i drewnianą ornamentyką. Wzrok przykuwa misternej roboty drewniany ikonostas. W północno-wschodniej części świątyni można zobaczyć pozostałości fresków.

W Goricy znajduje się również mniejsza i bardziej kameralna cerkiew św. Tomasza. Świątynia powstała w XVIII wieku, ale w czasie reżimu Envera Hodży, jak wiele innych miejsc kultu, została zniszczona. Kościół odrestaurowano dzięki datkom lokalnej społeczności w latach 90. Prezentuje typowy bizantyjski styl architektoniczny, a z jego otoczenia rozpościera się widok na cytadelę i dzielnicę Mangalem.

Berat po zmroku – tysiąc okien rozświetlonych lampami

Po zmroku Berat zmienia oblicze. Miasto tysiąca okien przemienia się wówczas w miasto tysiąca świateł. Po zachodzie słońca setki domów wznoszących się tarasowo na zboczu wzgórza rozświetla ciepłe światło lamp. To nie efekt aranżacji turystycznej – to po prostu mieszkańcy przebywający wieczorami w swoich domach i naturalna konsekwencja tradycyjnej osmańskiej zabudowy.

Najlepszy widok na iluminację roztacza się z dzielnicy Gorica lub z mostu łączącego ją z Mangalem. To właśnie stamtąd widać charakterystyczne, gęsto ustawione domy z wieloma oknami, które dały miastu jego przydomek. Wieczorna atmosfera Beratu jest spokojna i autentyczna. Światło lamp podkreśla zabytkową zabudowę, nadając całemu krajobrazowi niemal filmowy charakter.

Atrakcje turystyczne i zabytki Beratu poznasz podczas wycieczki do Albanii z Rainbow!

Berat łączy w sobie to, czego w Albanii szuka się najczęściej – zabytki najwyższej klasy, autentyczną atmosferę, kuchnię opartą na lokalnych produktach i krajobraz, który potrafi zatrzymać serce z zachwytu. Białe domy Mangalem, mury Kalai, ikony Onufrego i kamienny most nad Osumem mówią więcej o historii Bałkanów niż niejedna lekcja, a wszystko mieści się w niewielkim odstępie spaceru.

Dla osób, które chcą poznać region dogłębnie, najlepszym wyborem będą wycieczki objazdowe po Albanii. To opcja dla tych, którzy wolą być w ruchu i zamiast jednego widoku z okna, chcą codziennie oglądać inny krajobraz. Berat staje się wtedy częścią większej opowieści, często łączonej z Czarnogórą, Macedonią Północną czy Kosowem. Cała logistyka, od transportu po przekraczanie granic, jest już zaplanowana, więc zostaje tylko słuchanie historii przewodników i chłonięcie bałkańskiego klimatu bez martwienia się o trasę.

Z kolei dla osób, które wolą wypoczynek w jednym miejscu, doskonałą alternatywą są wczasy Albania All Inclusive. To rozwiązanie zapewnia pełen komfort pobytu w hotelach nad Adriatykiem lub Morzem Jońskim, z pełnym wyżywieniem i dostępem do plaż. Taka forma wyjazdu pozwala na spokojny relaks nad wodą, dając jednocześnie możliwość odwiedzenia Beratu w ramach jednodniowej wycieczki. To idealny układ, by połączyć wygodny urlop nad morzem z odkrywaniem najważniejszych historycznych zakątków kraju.

Sprawdź oferty wakacji w Albanii jeszcze dziś i wybierz wariant, który odpowiada Twojemu stylowi podróżowania. Berat czeka!