Gdzie zobaczyć wieloryby? Poznaj najlepsze miejsca na świecie na whale watching

Wieloryb wielorybowi nierówny, czyli o wielorybach słów kilka

„Wieloryb” to słowo potoczne, odnoszące się do większych waleni. Zoologia używa tej drugiej nazwy dla całego rzędu – od trzydziestometrowego płetwala błękitnego po delfiny – i opisała w nim już ponad osiemdziesiąt gatunków. Na rejsach widuje się regularnie kilkanaście. Kilka z nich to zwierzęta, dla których warto wręcz ułożyć całe wakacje wokół jednej zatoki i jednego miesiąca.

Gatunki, dla których warto zaplanować cały wyjazd

• Płetwal błękitny – największe zwierzę w dziejach Ziemi, większe od jakiegokolwiek dinozaura. Dorasta do ponad 30 metrów i waży około 150 ton, a nowo narodzone młode mierzy już jakieś 8 metrów, wypija kilkaset litrów mleka dziennie i przybiera nawet 90 kilogramów na dobę, bo mleko matki ma konsystencję pasty i blisko w połowie składa się z tłuszczu. Jego serce waży około 180 kilogramów – najwięcej w całym królestwie zwierząt.
• Humbak – najbardziej widowiskowy z olbrzymów. Wyskakuje całym ciałem, uderza płetwami o wodę, a samce śpiewają rozbudowane pieśni, które niosą się pod wodą na kilometry. Odbywa też jedną z najdłuższych dorocznych wędrówek w świecie ssaków, przekraczającą 8 tysięcy kilometrów w jedną stronę.
• Kaszalot spermacetowy – największy drapieżnik z zębami, jaki dziś żyje, i właściciel największego mózgu w całym świecie zwierząt. W pogoni za kałamarnicami schodzi na ponad kilometr w głąb oceanu; jednego z nich wydobyto kiedyś z głębokości 1134 metrów razem z kablem transatlantyckim, który przerwał żuchwą. To on posłużył za pierwowzór Moby Dicka.
• Waleń południowy, zwany też wielorybem biskajskim południowym – gatunek, który podchodzi do lądu bliżej niż jakikolwiek inny. Angielska nazwa right whale to spadek po wielorybnikach, dla których był „właściwym” wielorybem do upolowania – pływał wolno, obfitował w tłuszcz i fiszbiny, a po śmierci utrzymywał się na powierzchni.
• Orka – największy delfin, a zarazem jedyny naturalny wróg płetwala błękitnego. Nad wodą rozpoznasz ją po wysokiej, czarno-białej płetwie grzbietowej.
• Płetwal zwyczajny – drugie pod względem wielkości zwierzę na Ziemi, dorastające do 27 metrów, a przy tym jeden z najszybszych wielorybów. W dawniejszej polskiej literaturze funkcjonował jako finwal i pod tą nazwą wciąż bywa opisywany.
• Płetwal karłowaty – najmniejszy z „dużych”, bo mierzy do 10 metrów, za to wyjątkowo ciekawski. Sam podpływa do łodzi, żeby się przyjrzeć, i właśnie dlatego bywa pierwszym waleniem w życiu wielu turystów.
• Grindwal krótkopłetwy – formalnie wielki delfin, ale nikt mu tego nie wypomina. Dorasta do siedmiu metrów i żyje w zwartych, wieloletnich stadach rodzinnych.
• Delfiny – towarzyszą rejsom wszędzie tam, gdzie wypływa się na wieloryby, choć w każdym akwenie innym gatunkiem. Na Azorach butlonosy i delfiny zwyczajne mieszkają na stałe, a w Kostaryce widuje się je niemal na każdym rejsie przez cały rok.

Skąd się wzięła nazwa „wieloryb”?

O dziwo nazwa „wieloryb” nie ma nic wspólnego z wielkością. „Wieloryb” dotarł do polszczyzny przez średniowieczną niemczyznę, ze słowa walvisch, dzisiejszego Walfisch. Drugi człon, visch, przetłumaczono wprost jako „rybę”. Pierwszy brzmi wal i znaczy po prostu wieloryb – pochodzi z tego samego dawnego germańskiego słowa co angielskie whale i szwedzkie val. Polscy tłumacze usłyszeli w tym „wal” staropolskie wieli, czyli „wielki”, drugi człon przetłumaczyli dosłownie i w ten sposób narodził się „wieloryb”. Poza tym, zanim nazwa się ustaliła, w staropolszczyźnie długo krążyły obok siebie wielgoryb, wielkoryb i wieleryb.

Nauka nadrobiła to w połowie XVIII wieku. W pierwszym wydaniu „Systema Naturae” Karol Linneusz umieścił walenie wśród ryb, idąc za swoim przyjacielem Peterem Artedim, uznawanym za ojca ichtiologii, i dopiero w 1758 roku przeniósł je do ssaków.

Sam błąd miał zresztą mocną podstawę. Przodkowie wielorybów chodzili po lądzie na czterech nogach i dopiero jakieś 50 milionów lat temu weszli z powrotem do wody, gdzie przybrali kształt, jaki fizyka narzuca każdemu szybkiemu pływakowi. Rybia sylwetka jest więc wtórna, a dowód na lądową przeszłość został na miejscu – w płetwie wieloryba wciąż tkwi pięć palców. Polszczyzna wyszła z tego zamieszania z dwoma słowami na to samo zwierzę. Z „walem”, w którym germańskie wal przetrwało nietknięte, i z wielorybem, czyli pomyłką. Nauka wybrała pierwsze, ale wszyscy pozostali drugie.

Wieloryby – gdzie żyją i dlaczego wędrują tysiące kilometrów?

Wieloryby nie mieszkają nigdzie na stałe. To oceaniczni nomadzi, a napędzają ich dwie rzeczy – pożywienie i… miłość. Latem walenie tuczą się w zimnych wodach polarnych, gdzie kryl w zasadzie sam wpada im do brzuchów. Zimą ruszają do ciepłych, płytkich i osłoniętych zatok, by znaleźć partnerów i wydać na świat młode.

Dlaczego akurat tam? Nowo narodzony wieloryb nie ma jeszcze grubej warstwy tłuszczu i potrzebuje wody na tyle ciepłej, żeby po prostu nie zmarzł i miał nieco czasu w spokoju, by podrosnąć i przytyć. W zatoce Banderas woda ma zimą 22-26°C i to właśnie takich warunków szukają matki z młodymi. Płytkie zatoki mają jeszcze jedną zaletę – rzadko zaglądają do nich orki, które polują na wielorybie młode i potrafią oddzielić je od matki. Niemal każde miejsce, w którym wieloryba da się zobaczyć bez wyprawy na otwarty ocean, to więc ciepła, zaciszna zatoka.

Nie każda populacja trzyma się jednak podręcznikowego schematu i to bardzo dobra wiadomość dla podróżujących. Płetwale błękitne z okolic Sri Lanki krążą po północnej części Oceanu Indyjskiego i nie wybierają się na wody polarne. Grindwale z cieśniny między Teneryfą a La Gomerą nie migrują wcale, bo mają pod sobą wystarczająco głęboki i zasobny akwen. Dzięki temu na mapie świata istnieją kierunki, gdzie marzenie o zobaczeniu wieloryba spełnia się zwyczajnie łatwiej.

Zanim wyruszysz na spotkanie z wielorybami

Wieloryba nie da się zarezerwować. To zwierzę wynurza się wtedy, kiedy uzna za stosowne, i tyle razy, ile zechce, a żaden operator na świecie nie sprzeda Ci gwarancji, że akurat w dniu Twojego rejsu pokaże się w zasięgu wzroku. Jest jednak wiele rzeczy, które możesz zrobić przed samą podróżą, by zwiększyć szansę na powodzenie whale watchingu. Zatoka, do której się udajesz i moment roku, w którym wypada wyjazd, przesądzają o tym, czy szukasz zwierząt w wodzie, w której zbierają się ich setki, czy w takiej, z której odpłynęły przed miesiącem. Inną sprawą jest też miejsce obserwowania tych niezwykłych zwierząt, bo można to robić z pokładu łodzi, jak i z brzegu.

Sezon migracji – kiedy szansa na spotkanie jest największa

Wieloryby żyją według ścisłego kalendarza, który działa na obu półkulach, chociaż niejako w przeciwnych terminach. Gdy sezon na północy się kończy, na południu właśnie zaczyna, więc zawsze gdzieś trwa sezon na wieloryby. Pierwszym krokiem planowania powinno być zatem sprawdzenie lokalnego kalendarza migracji.

O sezonie obserwacji decyduje przy tym również stan morza. U południowych wybrzeży Sri Lanki na przykład od maja do października wieje monsun południowo-zachodni i wzmaga fale, więc rejsy przenoszą się wtedy na spokojniejsze wybrzeże wschodnie.

Z pokładu łodzi czy prosto z brzegu?

Rejs oznacza potencjalną bliskość – czasem zaledwie kilkadziesiąt metrów od zwierzęcia – a do tego przewodnika i niekiedy hydrofon, czyli podwodny mikrofon, przez który usłyszysz wielorybie pieśni na żywo. Ma jednak jedną zasadniczą wadę, a jest nią kołysanie. Jeżeli masz skłonność do choroby morskiej, zjedz przed rejsem coś lekkiego i patrz na horyzont, bo trudno jest wypatrywać wieloryba, kiedy zwisa się z zieloną twarzą przez reling.

Obserwacja z lądu to z kolei stabilny grunt, zero mdłości i spektakl zupełnie za darmo – pod warunkiem, że wybierzesz odpowiednie miejsce i spakujesz lornetkę.

Jak obserwować wieloryby z szacunkiem dla natury?

Turystyka wielorybia urosła do takich rozmiarów, że kolejne państwa musiały ująć ją w prawne ramy. Na Azorach prawo nakazuje utrzymać 50 metrów dystansu (i 100 przy matkach z młodymi), a przy jednej grupie zwierząt mogą znajdować się najwyżej trzy łodzie przez maksymalnie pół godziny. Z kolei w meksykańskiej zatoce Banderas norma federalna kategorycznie zakazuje wchodzenia do wody – wieloryby podziwia się tam z lądu albo z łodzi. Dobry kapitan nigdy nie ściga zwierząt ani nie zajeżdża im drogi, a gdy olbrzymy same podpłyną do burty, całkowicie wyłącza silnik.

Uniwersalne zasady są proste – nie karm, nie dotykaj, nie prowokuj i daj zwierzętom przestrzeń. Szukając organizatora, zawsze pytaj o licencję i obecność przyrodnika na pokładzie, bo ci rzetelni chwalą się tym sami. I choć rejs często reklamuje się jako wodny spektakl, pamiętaj, że wieloryb nie jest w nim aktorem. To Ty jesteś gościem w jego domu.

Gdzie występują wieloryby? Najlepsze kierunki na mapie świata

Góra z górą się nie zejdzie, człowiek z wielorybem jak najbardziej, i to w co najmniej ośmiu punktach globu. Poniższe zestawienie nie jest rankingiem w rozumieniu hierarchicznie ustawionej kolejności, a po prostu listą wartych polecenia miejsc dla amatorów whale watchingu. Kierunki różnią się sezonem, gatunkami i scenerią.

Puerto Vallarta, Meksyk – humbaki w zatoce Banderas

Zatoka Banderas ma ponad 40 kilometrów szerokości, a podwodny kanion sprawia, że należy do najgłębszych w Meksyku. Od grudnia do końca marca zamienia się w porodówkę i salę balową humbaków, które przypływają tu z dalekiej północy, a przy okazji urządzają widowisko z wyskoków, uderzeń płetw i fontann widocznych gołym okiem z plaży.

Meksykańskie przepisy wyznaczają sezon obserwacji bardzo precyzyjnie – oficjalnie trwa od 8 grudnia do 23 marca, a najwięcej dzieje się w styczniu i lutym. Rejs z hydrofonem, na którym usłyszysz śpiew samców, to tutaj standard, a wczasy w Puerto Vallarta pozwalają połączyć takie spotkanie ze zwykłym tygodniem nad basenem.

Mirissa, Sri Lanka – w krainie płetwali błękitnych

U południowego skraju Sri Lanki szelf kontynentalny jest najwęższy na całej wyspie i kilka kilometrów od brzegu ocean ma już około kilometra głębokości. Dla głębinowych olbrzymów oznacza to, że mogą podpływać niemal pod sam ląd, a dla podróżujących – że droga z portu w Mirissie na wielorybi spektakl jest krótka.

Sezon trwa od listopada do kwietnia, ze szczytem między grudniem a marcem, a oprócz płetwali błękitnych trafiają się kaszaloty, grindwale i całe stada delfinów. Morze bywa tu najspokojniejsze wczesnym rankiem i właśnie wtedy wypływa się na wodę. Mirissa leży na tej samej nadmorskiej drodze, którą objazd po Sri Lance dojeżdża z południa wyspy do Galle, między safari w parku narodowym a fortem wpisanym na listę UNESCO.

Teneryfa, Wyspy Kanaryjskie – wieloryby przez cały rok

22-kilometrowy pas wody między Teneryfą a La Gomerą, znany jako Teno-Rasca, to jeden z najlepiej udokumentowanych akwenów waleni w Europie. Żyje tu stała, całoroczna populacja grindwali krótkopłetwych liczona w setkach osobników, a towarzyszą im butlonosy i ponad dwadzieścia innych gatunków pojawiających się sezonowo.

W styczniu 2021 roku organizacja World Cetacean Alliance uznała ten akwen za pierwszy w Europie i trzeci na świecie obszar dziedzictwa wielorybów, po australijskiej Hervey Bay i południowoafrykańskim The Bluff. Certyfikat oznacza nie tyle liczbę zwierząt, ile jakość opieki nad nimi i sposób prowadzenia rejsów. Dla Ciebie liczy się jednak przede wszystkim to, że na Teneryfie nie trzeba trafiać w sezon, bo sezon trwa tu cały rok, a rejs katamaranem pod czterystumetrowe klify Los Gigantes jest jedną z wycieczek fakultatywnych podczas wakacji na Teneryfie.

Azory, Portugalia – atlantycki szlak olbrzymów

Dziewięć wulkanicznych wysp na środku Atlantyku leży dokładnie na trasie wielorybich wędrówek, a w ich wodach odnotowano 28 gatunków waleni, czyli blisko jedną trzecią wszystkich znanych nauce. Kaszaloty mieszkają tu na stałe i można je obserwować przez cały rok, co w skali świata zdarza się w niewielu miejscach. Wiosną, zwłaszcza na przełomie kwietnia i maja, obok wysp przepływają płetwale błękitne i zwyczajne.

Jeszcze w latach osiemdziesiątych Azorczycy na wieloryby polowali, a pierwsze rejsy obserwacyjne wypłynęły z Lajes do Pico, wioski liczącej kilkuset mieszkańców. Kamienne vigias, dawne punkty obserwacyjne na klifach, wciąż służą do wypatrywania fontann wielorybów, tylko już w zupełnie innym celu. Sezon trwa od kwietnia do października, a w programie wyjazdów na Azory czeka półdniowy rejs katamaranem z portu w Ponta Delgada.

Islandia – wieloryby wśród lodowych krajobrazów

Jeżeli wieloryby, to w scenerii, która sama w sobie zapiera dech – śnieżne szczyty, czarne plaże i niekończący się dzień polarny. Nieoficjalną stolicą obserwacji jest Húsavík nad zatoką Skjálfandi, gdzie humbaki i płetwale karłowate pojawiają się od kwietnia do października, a przy odrobinie szczęścia także płetwale błękitne. Lokalni armatorzy podają, że w ciągu ostatnich trzech dekad wieloryba widziano na ponad 97 procentach rejsów, co w świecie dzikiej przyrody jest wynikiem wprawiającym w osłupienie.

Latem łodzie wychodzą w morze również późnym wieczorem, w miedzianym świetle nocnego słońca. Rejsy wypływają też ze starego portu w Reykjavíku nad zatokę Faxaflói, dlatego „wielorybie safari” jest jedną z wycieczek fakultatywnych na objazdach po Islandii.

Hermanus, RPA – wieloryby prosto z klifu

Hermanus nad zatoką Walker jest jednym z najlepszych miejsc na świecie do obserwacji z lądu. Walenie południowe podchodzą tu tak blisko skał, że bywają widoczne z odległości pięciu metrów – wystarczy usiąść na ławce przy dwunastokilometrowej ścieżce nad klifami i czekać. Sezon trwa od czerwca do listopada, ze szczytem we wrześniu i październiku, gdy w miasteczku odbywa się największy morski festiwal przyrodniczy w kraju.

Hermanus zatrudnia też jedynego na świecie herolda wielorybiego, który od 1992 roku chodzi ścieżką i dmie w róg z kelpu, ilekroć w zatoce pojawi się grzbiet (tak, to prawdziwy zawód). Ten instrument powstaje z wielkiej brunatnicy zebranej na plaży – mokrą formuje się w kształt rogu i suszy na słońcu, aż stwardnieje na tyle, że da się w nią dąć. Poszczególne sygnały oznaczają różne odcinki wybrzeża i liczbę zwierząt, więc mieszkańcy wiedzą nie tylko, że wieloryb jest, ale też ile ich jest i gdzie. Miasteczko leży niespełna 120 kilometrów od Kapsztadu, a Kapsztad jest stałym punktem objazdów po Republice Południowej Afryki, obok Góry Stołowej i Przylądka Dobrej Nadziei.

Kostaryka – wieloryby na dwóch oceanach

Kostaryka leży między Pacyfikiem a Karaibami. Jej wielorybi fenomen polega na tym, że spotykają się tu humbaki z obu półkul. Populacja północna przypływa od grudnia do marca, południowa od lipca do listopada, a ta druga ma na koncie najdłuższą udokumentowaną trasę tego gatunku, około 8300 kilometrów z okolic Antarktydy pod kostarykański brzeg. Efektem jest jeden z najdłuższych sezonów obserwacji humbaków na świecie.

Wielorybim centrum kraju jest Park Narodowy Marino Ballena, pierwszy morski park narodowy Kostaryki, gdzie piaszczysta mierzeja przy odpływie układa się w kształt wielorybiego ogona. Natura najwyraźniej też potrafi troszkę pożartować. Sam park jest punktem programu wycieczek objazdowych po Kostaryce, obok wulkanu Arenal i lasu chmurowego w Monteverde, a wyprawa łodzią w poszukiwaniu wielorybów i delfinów czeka tego samego dnia jako wycieczka fakultatywna.

Zatoka Wielorybia, Namibia – spotkanie w zimnych wodach

Walvis Bay znaczy dosłownie Zatoka Wielorybia, a nazwa zobowiązuje. Zimny Prąd Benguelski wypycha tu ku powierzchni wody z głębin, bogate w składniki odżywcze, a te intensyfikują zakwit planktonu i zamieniają zatokę w suto zastawioną stołówkę, do której od lipca do listopada zaglądają humbaki i walenie południowe. Rejsy katamaranem mają tu charakter morskiego safari – oprócz waleni w programie jest lokalna „wielka piątka” z samogłowem i żółwiem skórzastym, a także kolonia kilkudziesięciu tysięcy uchatek przylądkowych przy latarni na Pelican Point i pelikany, które bezceremonialnie siadają na burcie (bonus, którego nikt nie zamawiał, a każdy fotografuje). Pustynne wydmy schodzące wprost do oceanu to okoliczności przyrody, które sprawiają, że cała wyprawa zyskuje wręcz baśniowy klimat. 

Rejs po Zatoce Wielorybiej jest punktem programu objazdów po Namibii.

Kiedy najlepiej jechać na wieloryby? Sezon w pigułce

Poniżej znajdziesz zbiorczą ściągę, przydatną przy porównywaniu terminów idealnych na wyprawy w celu obserwacji wielorybów.

• Puerto Vallarta, Meksyk – grudzień-marzec (oficjalnie 8 grudnia-23 marca)
• Mirissa, Sri Lanka – listopad-kwiecień, szczyt grudzień-marzec
• Teneryfa, Wyspy Kanaryjskie – cały rok
• Azory, Portugalia – kwiecień-październik, płetwale błękitne na przełomie kwietnia i maja
• Islandia – kwiecień-październik, szczyt czerwiec-sierpień
• Hermanus, RPA – czerwiec-listopad, szczyt wrzesień-październik
• Kostaryka – lipiec-listopad oraz grudzień-marzec
• Zatoka Wielorybia, Namibia – lipiec-listopad

Na obserwację wielorybów nie ma złej pory roku, bywa co najwyżej zła półkula.

Dlaczego spotkanie z wielorybem tak działa na ludzi?

Samo zdarzenie trwa kilka sekund. Fontanna, ciemny grzbiet, uniesiony ogon i tafla wody, która najpierw się rozstępuje, a później zamyka jak kurtyna. Skąd więc łzy wzruszenia u obserwatorów i miliony podróżnych, którzy co roku wypływają na spotkanie z waleniami?

Po pierwsze cisza – na dryfującej łodzi słychać tylko wiatr i ten jeden potężny, niosący się po wodzie wydech. Po drugie płetwal błękitny porusza się z gracją baletnicy, chociaż zjada tony kryla dziennie i jest przecież naprawdę ogromny. Po trzecie, świadomość własnej małości. Patrzysz na wieloryba, który płynie tak niedaleko ciebie i uświadamiasz sobie, jaki człowiek jest niewielki.

Zdjęcia nigdy nie oddają tej chwili w pełni, może dlatego, że obiektyw nie mieści emocji, a właśnie po te emocje człowiek udaje się na podobną wyprawę.

Wypłyń na spotkanie z wielorybami razem z Rainbow!

Rejs typu whale watching trwa zwykle trzy godziny, ale urlop trwa znacznie dłużej, więc wybierając miejsce obserwacji wielorybów, wybieramy też wszystko to, co i gdzie będziemy robić przez kolejne doby. Warto dobrze to przemyśleć.

Puerto Vallarta ma humbaki w zatoce Banderas, nadmorski malecón i brukowane uliczki Zona Romántica. Na Sri Lance płetwale błękitne wypadają po drodze między plantacjami herbaty a safari w parku narodowym. Kostaryka dorzuca do swoich dwóch populacji humbaków leniwce, gorące źródła u podnóża wulkanu i pura vidę traktowaną jako codzienna praktyka, nie jako hasło wabiące turystów.

Teneryfa oferuje dużą szansę na zobaczenia wieloryba przez dwanaście miesięcy w roku i łączy grindwale ze szlakami na Teide. Azory mają sezon obserwacji podwodnych gigantów od kwietnia do października, a poza tym kratery wypełnione jeziorami i geotermalne kąpieliska nad brzegiem. Islandia obiecuje spotkanie w scenerii lodowców i gejzerów, a Namibia wydmy schodzące wprost do Atlantyku. Republika Południowej Afryki pozwala zobaczyć wieloryba z ławki nad klifem, a w tym samym kraju czekają jeszcze Góra Stołowa i Park Krugera.

Nie ma, na co czekać. Wybierz zatokę, spakuj lornetkę i zaplanuj egzotyczne wakacje z Rainbow!