Hallgrímskirkja – symbol Reykjaviku i największy kościół Islandii

Hallgrímskirkja – informacje podstawowe

Za projekt kościoła odpowiada Guðjón Samúelsson – pierwszy państwowy architekt kraju. Prace projektowe zakończono w 1937 roku, budowę rozpoczęto w 1945, a ukończono ją dopiero w 1986 roku – po 41 latach! To najdłużej realizowana inwestycja budowlana w historii wyspy.

Hallgrímskirkja nie jest katedrą (ta znajduje się zaraz obok gmachu parlamentu), lecz pełni funkcję kościoła parafialnego należącego do Ewangelicko-Luterańskiego Kościoła Islandii. Regularnie odbywają się tu msze święte i rozmaite ceremonie religijne – śluby, pogrzeby, konfirmacje.

Kościół można zwiedzać za darmo – jest otwarty od 9:00 do 20:00 latem i od 10:00 do 17:00 zimą. Jedynie wjazd na wieżę jest płatny – kosztuje 1500 ISK. Dzieci i młodzież do 17. roku życia oraz seniorzy płacą mniej. Należy jednak pamiętać, że świątynia jest zamykana podczas ceremonii religijnych.

Historia kościoła Hallgrímskirkja. 41 lat budowy

Jak wcześniej wspomniałam, Hallgrímskirkja to najdłużej realizowana inwestycja budowlana w historii Islandii – 41 lat od rozpoczęcia budowy, a jeśli liczyć od projektu, nawet 49. Prace budowlane rozpoczęto dopiero po drugiej wojnie światowej, a i tak nie odbyły się bez problemów. Rozmach projektu sprawił, że trzeba go było realizować fazami – kilkukrotnie pojawiły się kłopoty ze sfinansowaniem kolejnych etapów prac.

Do tego wszystkiego w 1950 roku zmarł główny architekt projektu, Guðjón Samúelsson. Ukończenie kościoła zajęło więc znacznie dłużej, niż pierwotnie planowano – Hallgrímskirkja była gotowa dopiero w 1986 roku.

Guðjón Samúelsson – architekt inspirowany islandzką przyrodą

Guðjón sprawował funkcję architekta narodowego przez ponad 30 lat, aż do swojej śmierci, i w tym okresie zaprojektował prawie wszystkie budynki użyteczności publicznej na wyspie. Do jego najsłynniejszych realizacji należą: Íshús (dzisiejsza Galeria Narodowa), szpital Landspítalinn, Katedra Katolicka, Teatr Narodowy, główny budynek Uniwersytetu w Reykjavíku i kościół w Akureyri. Oraz oczywiście Hallgrímskirkja.

Podczas prawie czterdziestoletniej kariery Guðjón próbował stworzyć unikalny islandzki styl architektoniczny – jego projekty łączą wczesny modernizm z formami zaczerpniętymi wprost z islandzkiej natury. Bazaltowe kolumny, ostre szczyty gór, surowe wulkaniczne krajobrazy – to wszystko znajdziemy w bryle Hallgrímskirkja.

Hallgrímur Pétursson – poeta i duchowny, patron kościoła

Kościół nazwano na cześć Hallgrímura Péturssona – najsłynniejszego islandzkiego poety religijnego. Hallgrímur urodził się w 1614 roku w Gröf, na północy Islandii. Jako dziecko przeniósł się do Hólar, gdzie rozpoczął naukę w prestiżowej szkole katedralnej. Szkoły mu się jednak ukończyć nie udało, wyjechał więc za granicę i próbował zarabiać na życie jako kowal. W 1637 roku ponownie podjął nauki religijne, tym razem w Kopenhadze, w Frúarskóli. Tej szkoły także nie zdołał ukończyć.

Gdy grupa Islandczyków, uprowadzonych wcześniej przez algierskich piratów i sprzedanych w niewolę, została wykupiona i zatrzymała się w Kopenhadze w drodze powrotnej do ojczyzny, Hallgrímur został poproszony o przypomnienie im nauk chrześcijańskich. Wśród uwolnionych była Guðríður Símonardóttir – przyszła żona Hallgrímura.

Hallgrímur i Guðríður powrócili razem na Islandię. Hallgrímur otrzymał stanowisko pastora najpierw w Hvalsnes, a później w Saurbær nad brzegiem fiordu Hvalfjörður. Zmarł w 1674 roku na trąd.

Hallgrímur napisał wiele poetyckich dzieł, między innymi dwie elegie żałobne upamiętniające jego zmarłą w wieku 3,5 roku córkę. Najlepiej jest jednak znany jako autor „Hymnów pasyjnych” – cyklu pięćdziesięciu psalmów będących rozważaniami nad męką Jezusa Chrystusa. Do dziś pozostają one najczęściej drukowaną książką na wyspie (miały ponad 90 wydań!) i są odczytywane w radio w okresie Wielkiego Postu.

Architektura Hallgrímskirkja. Bazaltowe kolumny zamienione w beton

Styl kościoła jest zasadniczo neogotycki, lecz wzbogacony silnymi cechami narodowymi. Nad prezbiterium wznosi się kopuła nawiązująca do stylu renesansowego.

Skąd taki pomysł? Najlepiej wyjaśnił to sam Guðjón Samúelsson:

Uważałem za naturalne, aby wygląd tej wielkiej świątyni był gotycki, ponieważ styl gotycki uznawany jest za najpiękniejszy w architekturze kościelnej. Jednocześnie pragnąłem, aby bryła kościoła nosiła w sobie charakter islandzkiego krajobrazu i otoczenia. Nasz krajobraz jest bowiem zupełnie inny niż jakikolwiek, jaki widziałem w innych krajach. Góry są tu niezwykle ostre w formie i pozbawione drzew, co wyraźnie widać na szczytach ponad Hraun w dolinie Öxnadal. To właśnie one stały mi żywo przed oczami, gdy tworzyłem rysunki do projektu kościoła.

Fasada inspirowana wodospadem Svartifoss

Fasada kościoła przywołuje na myśl sześciokątne bazaltowe kolumny, które możemy spotkać w wielu miejscach na wyspie – między innymi przy wodospadzie Svartifoss. Wraz ze szczytami w Öxnadalur, o których wspomina sam architekt, stały się one bezpośrednią inspiracją dla projektu.

Wejście do kościoła zdobią monumentalne drzwi z brązu. Po prawej stronie ukazany jest Chrystus, a po lewej człowiek – ich dłonie spotykają się na klamce, a oba wizerunki splata korona cierniowa. Fragmenty drzwi pomalowano czerwonym włoskim szkłem mozaikowym, przywodzącym na myśl ofiarę Chrystusa. Od strony wewnętrznej klamka tworzy kształt krzyża.

Na drzwiach widnieją słowa: „Przyjdźcie do Mnie”, nad nimi zaś umieszczono fragment Psalmu 24 autorstwa Hallgrímura Péturssona:

Gdy wchodzisz do domu Boga, strzeż się, pobożna duszo,
abyś nie czciła swego Pana jedynie pustym gestem ciała.
Zegnij kolana ciała i serca, niech modlitwa będzie pozdrowieniem miłości.
Obłuda najmniej przystoi tobie.

Wieża kościoła – 74,5 metra wysokości

Najbardziej charakterystycznym elementem kościoła Hallgrímura jest wznosząca się na 74,5 m pojedyncza wieża. Wewnątrz znajdują się trzy duże dzwony oraz carillon składający się z 29 dzwonów – pierwszy instrument tego typu na Islandii.

Dzwony kościelne noszą imiona Hallgrímur, Guðríður i Steinunn – na pamiątkę pastora, jego żony oraz ich tragicznie zmarłej córki. Największy z nich, Hallgrímur, ma 178 cm wysokości i waży 2850 kg – to on wybija pełną godzinę. Guðríður jest nieco mniejszy (145 cm, 1650 kg), a Steinunn najmniejszy (117 cm, 1155 kg).

Surowe wnętrze w stylu luterańskim

Kościoły protestanckie są raczej skromnie zdobione – brak tu zwykle wyszukanych malowideł, fresków i złoconych elementów, tak charakterystycznych dla świątyń katolickich. Dominuje minimalizm i funkcjonalność, tak by nic nie rozpraszało wiernych w kontaktach z Bogiem. Nie inaczej jest z kościołem Hallgrímura – pomalowane na biało ściany i tylko kilka starannie wybranych dekoracji tworzą surowe, acz eleganckie wnętrze.

Co warto zobaczyć w Hallgrímskirkja?

We wnętrzu kościoła znajdziemy kilka dzieł sztuki – już przy wejściu uwagę zwraca witraż autorstwa Leifura Breiðfjörða.

Na szczególną uwagę zasługuje ambona. Szklane motywy przedstawiają podpis Hallgrímura Péturssona z „Hymnów pasyjnych", a także symbole Trójcy Świętej. Z tyłu umieszczono greckie litery XP, symbolizujące Chrystusa, oraz alfa i omega – odniesienie do biblijnego obrazu Boga jako początku i końca wszystkiego. Całość wieńczy baldachim z wyrytym cytatem z 44. Hymnu Pasyjnego, a pod nim gołębica reprezentująca Ducha Świętego. Symboliczny jest także zestaw barw – zieleń kojarzona z nadzieją i rozwojem oraz purpura odnosząca się do pokuty i czasu Wielkiego Postu. Ambonę ufundował biskup Sigurbjörn Einarsson, pierwszy pastor tej parafii.

Wnętrze zdobią również rzeźby. Znajdziemy tu ekspresyjną figurę „Męczennik" autorstwa Sigurjóna Ólafssona oraz niewielką rzeźbę z brązu poświęconą pamięci Hallgrímura Péturssona, wykonaną przez Einara Jónssona. Ten sam artysta jest autorem posągu Chrystusa umieszczonego przy wejściu, przedstawiającego Jezusa tuż po chrzcie w Jordanie.

W strefie ołtarzowej można podziwiać witraż przedstawiający Matkę Bożą z Dzieciątkiem autorstwa Guðmundura Einarssona, a na ścianach chóru, po przeciwnych stronach, zawieszono wizerunki archaniołów Gabriela i Michała – dzieło Kristín Gunnlaugsdóttir.

Organy Klaisa – 5275 piszczałek i 25 ton

Kościół Hallgrímura słynie ze światowej klasy organów stworzonych przez renomowaną pracownię Johannes Klais z Bonn w Niemczech. Organy mają cztery manuały oraz klawiaturę nożną, 72 głosy i 5275 piszczałek. Mają około 15 m wysokości, ważą około 25 ton, a największe piszczałki osiągają niemal 10 metrów! Zakup instrumentu został w dużej mierze sfinansowany z darowizn.

Organy zainstalowano w 1992 roku – ponad czterdzieści lat po rozpoczęciu budowy kościoła. Ich pojawienie się zupełnie odmieniło muzyczne życie Hallgrímskirkja – od tego momentu kościół stał się miejscem koncertów organowych na światowym poziomie. To największe organy na Islandii, cenione wśród organistów z całego świata. Na co dzień towarzyszą też nabożeństwom.

Punkt widokowy na wieży – panorama Reykjaviku

Z wieży Hallgrímskirkja rozciąga się widok na kolorowe dachy centrum Reykjavíku, Zatokę Faxaflói i okoliczne góry. Przy dobrej pogodzie na horyzoncie widać nawet lodowiec Snæfellsjökull – ten sam, przez który bohaterowie Juliusza Verne'a schodzili do wnętrza Ziemi. To jeden z najlepszych punktów widokowych w mieście i doskonały sposób, by zorientować się w układzie stolicy.

Na wieżę wjeżdża się windą po lewej stronie, zaraz za wejściem do świątyni (schody nie są udostępnione dla turystów). Bilety można kupić w niewielkim sklepie z pamiątkami, w korytarzu na lewo od windy.

Latem, w szczycie sezonu, przy windzie ustawiają się kolejki – godziny wejścia nie da się zarezerwować z wyprzedzeniem, dlatego trzeba liczyć się z oczekiwaniem, czasem nawet kilkudziesięciominutowym. Widok z góry jest jednak tego wart.

Pomnik Leifa Erikssona – wikinga, który odkrył Amerykę

Przed kościołem znajduje się pomnik Leifa Erikssona – wikińskiego żeglarza i syna słynnego Eryka Rudego, odkrywcy Grenlandii. Około roku 1000 Leif wyruszył w podróż przez ocean i dotarł do wybrzeży Ameryki, wyprzedzając wyprawę Krzysztofa Kolumba o blisko pięć stuleci.

Pomnik jest dziełem amerykańskiego rzeźbiarza Alexandra Stirlinga Caldera. Stany Zjednoczone podarowały go Islandii w 1930 roku, z okazji tysięcznej rocznicy powstania islandzkiego parlamentu. Monument waży około 50 ton – w całym mieście tylko jedna ciężarówka była w stanie go przewieźć, a przy przenoszeniu pomagał znany islandzki siłacz Tryggvi Magnússon.

Co ciekawe, w zasadzie to nie pomnik Leifa stoi przed kościołem, a kościół za pomnikiem – pomnik wszak był w tym miejscu pierwszy! Stany Zjednoczone życzyły sobie, by stał on na środku wzgórza i był otoczony niewielkim stawem symbolizującym morskie podróże Leifa. Islandczycy planowali już wówczas budowę dużej świątyni w tym miejscu, postanowili więc pomnik ustawić na skraju Skólavörðuholt, a z oczka wodnego zrezygnować całkowicie.

Pod pomnikiem kręcą się zwykle tłumy turystów oraz… kieszonkowców, trzeba więc tam szczególnie uważać na swoje portfele i telefony.

Chrzcielnica z bazaltu i kryształu

Podczas wizyty w kościele Hallgrímura warto zwrócić uwagę na chrzcielnicę. Wykonana jest z islandzkiego bazaltu oraz czeskiego szkła kryształowego (ołowiowego). Na krysztale wyryty jest fragment Ewangelii św. Marka: „Kto uwierzy i przyjmie chrzest, będzie zbawiony”. Na bazalcie natomiast znajdziemy słowa modlitwy autorstwa Hallgrímura Péturssona: „Bądź Bogiem, Ojcem moim”. Chrzcielnicę podarowało Stowarzyszenie Kobiet Hallgrímskirkja – poświęcono ją w pierwszą niedzielę Adwentu 2001 roku.

Hallgrímskirkja – ciekawostki

Hallgrímskirkja to nie tylko architektura i widoki. To miejsce pełne zaskakujących historii i mniej oczywistych faktów.

• International Organ Summer – letni festiwal organowy – w kościele organizuje się wiele koncertów organowych. Najsłynniejsze odbywają się latem, w każdy weekend od początku lipca do końca sierpnia. Występują zarówno artyści islandzcy, jak i zagraniczni. Bilety na koncerty są płatne.

• Ławki z ruchomymi oparciami – można je ustawić tak, by siedzieć przodem do ołtarza albo przodem do organów. Ta druga opcja jest wykorzystywana oczywiście podczas koncertów.

• Parada Równości startuje spod Hallgrímskirkja – coroczna parada zwieńczająca obchodzony na początku sierpnia Tydzień Dumy rusza właśnie spod kościoła. Dziesiątki kolorowych ciężarówek z poprzebieranymi uczestnikami kieruje się ulicami Skólavörðustígur, Laugavegur i Laekjargata aż do parku Hljómskálagarðurinn.

• Tęczowa flaga na schodach ołtarza – w okresie Tygodnia Dumy na schodach prowadzących do ołtarza wyłożona jest ogromna tęczowa flaga, a nad nią kilka mniejszych reprezentujących rozmaite mniejszości seksualne. Przy schodach leży zwykle informator wyjaśniający znaczenie poszczególnych flag.

• Jeden z trzech kościołów wybijających czas – Hallgrímskirkja należy do trzech świątyń w stolicy, które wybijają godziny.

• Harðar Bjarnason dokończył wnętrze – po śmierci Guðjóna Samúelssona odpowiedzialność za ukończenie wystroju wnętrza przejął właśnie ten architekt.

• Muzeum Einara Jónssona tuż obok – zaraz obok kościoła znajduje się była pracownia najsłynniejszego islandzkiego rzeźbiarza, autora dwóch rzeźb we wnętrzu świątyni. Dziś budynek pełni rolę muzeum.

• Kariera Hallgrímura zaczęła się od przekleństw – któregoś razu, kiedy Hallgrímur pracował w kuźni w Niemczech, dość głośno i kwieciście bluzgał po islandzku na swojego pracodawcę. Usłyszał to przechodzący nieopodal biskup Brynjólfur Sveinsson. Dostojnik, usłyszawszy swoją ojczystą mowę, wszedł porozmawiać z Hallgrímurem i był pod takim wrażeniem jego elokwencji, że umożliwił mu studia w Kopenhadze, a potem przydzielił na parafię na Islandii.

• Nawiedzone wzgórze Skólavörðuholt – uważa się, że wzgórze nawiedza duch Steinunn Sveinsdóttir, jednej z najsłynniejszych morderczyń w historii Islandii. Kobieta nawiązała romans ze swoim sąsiadem Bjarnim – wspólnie zabili swoich współmałżonków. Oboje zostali skazani na śmierć. Steinunn zmarła w więzieniu, a jej ciało pochowano w nieoznaczonym grobie na wzgórzu, tuż za dzisiejszym kościołem. Przeniesiono je na cmentarz dopiero po stu latach, na początku XX wieku.

Dlaczego warto zobaczyć Hallgrímskirkja na własne oczy?

Hallgrímskirkja robi wrażenie jeszcze zanim się przwed nią stanie. Wieża jest widoczna niemal z każdej ulicy Reykjavíku – wyrastając ponad kolorowe dachy miasta. Im bliżej, tym wyraźniej widać kolumny fasady – te same kształty, które natura rzeźbi przy wodospadzie Svartifoss, tu zamienione w beton na imponującą skalę.

Wewnątrz jest cicho i przestronnie. Białe ściany, surowa przestrzeń, światło wpadające przez wąskie okna – kościół Hallgrímura nie przytłacza zdobieniami, ale samą skalą wnętrza. Dopiero po chwili wzrok wyłapuje detale, czyli ambonę pełną ukrytej symboliki, chrzcielnicę łączącą islandzki bazalt z czeskim kryształem, piętnastometrowe organy Klaisa.

No i oczywiście wieża – wystarczy wjechać na górę, by zobaczyć Reykjavík jak na dłoni. Kolorowe domy, Zatoka Faxaflói na horyzoncie, a przy dobrej pogodzie nawet lodowiec Snæfellsjökull – ten sam, przez który bohaterowie Verne'a schodzili do wnętrza Ziemi!

To budowla, która opowiada naprawdę interesującą historię – od bazaltowych kolumn fasady, przez 41 lat budowy, po dzwony noszące imiona XVII-wiecznego poety, jego żony i ich tragicznie zmarłej córki. Można tu wejść na pięć minut, żeby zerknąć na panoramę, ale łatwo zostać na godzinę.

Hallgrímskirkja i całą Islandię odkryjesz z Rainbow!

Hallgrímskirkja to stały punkt programu naszych islandzkich tras – ale to dopiero początek atrakcji wyspy lodu i ognia. Wycieczki objazdowe po Islandii to także wodospady Gullfoss i Seljalandsfoss, wulkaniczne pola Eldhraun, gorące źródła, spacer po lodowcu i słynny Złoty Krąg – trasa łącząca gejzery, wodospady i Park Narodowy Þingvellir, gdzie w szczelinie między płytami tektonicznymi dosłownie stoisz jedną nogą w Europie, drugą w Ameryce.

Przez całą wycieczkę towarzyszy Ci pilot, który opowie o sagach wikingów, wyjaśni, dlaczego Islandczycy wierzą w elfy i podpowie, gdzie w Reykjavíku zjeść najlepszą jagnięcinę. To naprawdę robi różnicę – Islandia jest pełna miejsc, które bez kontekstu wyglądają jak kawałek skały albo zwykłe pole, a z odpowiednią historią w tle zmieniają się nie do poznania.

Na wyspie czekają też wieloryby u wybrzeży Húsavíku, gorące rzeki w dolinie Reykjadalur, czarne plaże Vík i noce, w których słońce praktycznie nie zachodzi. To jedno z tych miejsc, z których wraca się z pełną kartą pamięci i głową pełną obrazów, które ciężko opisać znajomym.

Sprawdź dostępne wycieczki na Islandię i wybierz swoją trasę – uwierz, kraina lodu i ognia potrafi zaskoczyć nawet tych, którzy myślą, że widzieli już wszystko!