Meksyk

Aztekowie mieli osiąść tam, gdzie ujrzą orła siedzącego na kaktusie i pożerającego węża. Znak ukazał się im na wyspie pośrodku jeziora Texcoco i właśnie tam w 1325 roku założyli Tenochtitlán (orzeł z legendy do dziś zajmuje środek meksykańskiej flagi). Dwa stulecia później na ruinach tego miasta Hiszpanie zaczęli wznosić własną stolicę.

Meksyk to kraj, w którym świat mezoamerykański i hiszpański leżą jeden na drugim, czasem dosłownie.

Meksyk leży w południowej części Ameryki Północnej, między Stanami Zjednoczonymi na północy a Gwatemalą i Belize na południowym wschodzie. Na mapie należy więc do Ameryki Północnej, choć językiem i kulturą jest częścią Ameryki Łacińskiej. Od zachodu kraj oblewa Ocean Spokojny z Zatoką Kalifornijską, od wschodu – Zatoka Meksykańska i turkusowe Morze Karaibskie.

Oficjalna nazwa państwa brzmi Meksykańskie Stany Zjednoczone (Estados Unidos Mexicanos), bo kraj jest republiką federalną złożoną z 31 stanów i stołecznego miasta Meksyk. „Meksyk” to więc zarazem państwo i jego stolica, Ciudad de México, położona na wysokości ok. 2240 m n.p.m. Obie nazwy pochodzą od Mexica, jak nazywali siebie Aztekowie, choć w czasach kolonialnych te ziemie nosiły nazwę Nowa Hiszpania.

W kraju mieszka ponad 130 mln Meksykanów, z których większość to Metysi – potomkowie ludności rdzennej i Europejczyków, przede wszystkim Hiszpanów. Obok nich Meksyk zamieszkują dziesiątki ludów rdzennych, m.in. Nahua, Majowie i Zapotekowie. Dominującym wyznaniem jest katolicyzm.

Hiszpański i 68 języków rdzennych mają w Meksyku równy status języków narodowych, lecz na co dzień niemal cały kraj mówi po hiszpańsku – co ciekawe, to właśnie Meksyk, a nie Hiszpania, ma najwięcej użytkowników tego języka na świecie. Walutą jest peso meksykańskie (MXN).

Powierzchnia kraju wynosi ok. 1,96 mln km², z czego większość zajmują góry i wyżyny. Między pasmami Sierra Madre Zachodniej i Wschodniej rozciąga się Wyżyna Meksykańska, nad której wschodnim skrajem góruje ośnieżony wulkan Pico de Orizaba (Citlaltépetl) – najwyższy szczyt kraju, wznoszący się na ponad 5600 m n.p.m. Niziny ciągną się wzdłuż wybrzeży i na płaskim jak stół półwyspie Jukatan.

Kraj ma cztery strefy czasowe i na większości terytorium przez cały rok obowiązuje w nich ten sam czas. Osobną strefę ma Quintana Roo, stan, w którym leżą Cancún i Riviera Maya – zegary wskazują tam godzinę więcej niż w stolicy. W gniazdkach typu A i B płynie prąd o napięciu 127 V. Ruch jest prawostronny.

O tym, czy w Meksyku jest bezpiecznie, piszemy w osobnym artykule, opartym na relacjach z pierwszej ręki.

Na terytorium Meksyku stykają się przyroda Ameryki Północnej i tropików, dlatego kraj należy do kilkunastu państw megaróżnorodnych, czyli najbogatszych w gatunki na świecie. Zwrotnik Raka dzieli go na suchą północ, z kolumnami kaktusów na pustyniach Sonora i Chihuahua, oraz wilgotne, tropikalne południe, tymczasem na wyżynach, dzięki wysokości, panuje klimat umiarkowany.

Na płaskiej, wapiennej płycie półwyspu Jukatan prawie brak rzek na powierzchni, bo woda wsiąka w porowatą skałę, płynie podziemnymi korytarzami i wypełnia cenoty – zapadliska krasowe, które Majowie uważali za wejścia do Xibalby, świata zmarłych. Łuk cenotów na północy półwyspu wyznacza krawędź krateru Chicxulub, pozostałego po uderzeniu planetoidy, którą łączy się z wyginięciem dinozaurów.

Każdej jesieni do lasów jodłowych na pograniczu stanów Michoacán i México przylatują z Kanady i Stanów Zjednoczonych miliony motyli monarchów, które obsiadają pnie i gałęzie tak gęsto, że kora wręcz znika pod pomarańczowymi skrzydłami.

Temperatury i opady miesiąc po miesiącu opisuje strona pogoda w Meksyku.

Historia Meksyku sięga Olmeków, którzy ponad trzy tysiące lat temu rzeźbili nad Zatoką Meksykańską kolosalne kamienne głowy. Później rozkwitły tu miasta Majów na Jukatanie i w Chiapas oraz Teotihuacán z Piramidami Słońca i Księżyca, któremu nazwę – „miejsce, gdzie rodzą się bogowie” – nadali nie budowniczowie, lecz Aztekowie, zastawszy miasto w ruinach.

Hiszpański podbój w latach 1519-1521 zakończył się upadkiem państwa Azteków i otworzył trzy stulecia rządów Hiszpanii. Kościoły często stawiano wtedy na dawnych miejscach kultu, tak jak w Choluli, gdzie na szczycie piramidy, największej na świecie pod względem objętości, od XVI wieku stoi kościół Nuestra Señora de los Remedios. Srebro z kopalń Guanajuato i Zacatecas sfinansowało z kolei barokowe kościoły i pałace kolonialnych miast.

Niepodległość Meksyk wywalczył w 1821 roku, po jedenastu latach wojny. Po rewolucji meksykańskiej z lat 1910-1920 muraliści, czyli malarze monumentalnych fresków, opowiedzieli dzieje kraju na ścianach gmachów publicznych. Najsłynniejszy z nich, Diego Rivera, pokrył nimi m.in. klatkę schodową Pałacu Narodowego w stolicy.

Najciekawsze stanowiska i kolonialne miasta opisujemy w artykule o atrakcjach Meksyku.

Kuchnia Meksyku opiera się na kukurydzy, fasoli i chili, czyli roślinach, które udomowiono w Mezoameryce kilka tysięcy lat temu. Po konkwiście doszły do nich wieprzowina i pszenica. Z tego spotkania wyrosła kuchnia, którą UNESCO wpisało w 2010 roku na listę niematerialnego dziedzictwa jako żywą tradycję, obejmującą wszystko, od uprawy pola po świąteczne gotowanie. Dania, które składają się na kuchnię meksykańską, opisujemy w osobnym artykule.

Meksykańskie święta łączą katolicki kalendarz z wierzeniami dawnej Mezoameryki. Najpełniej widać to podczas Día de los Muertos, 1 i 2 listopada. Rodziny ustawiają wtedy w domach ołtarze ze zdjęciami bliskich, pomarańczowymi kwiatami cempasúchil (aksamitkami) i ulubionymi potrawami zmarłych, bo wierzy się, że dusze wracają w odwiedziny. Od 2008 roku święto znajduje się na liście niematerialnego dziedzictwa UNESCO.

Każdego 12 grudnia wierni pielgrzymują do bazyliki Matki Bożej z Guadalupe w stolicy, jednego z najczęściej odwiedzanych sanktuariów maryjnych na świecie – część z nich ostatni odcinek drogi pokonuje na kolanach. Od 16 do 24 grudnia trwają posadas – przez dziewięć wieczorów sąsiedzi odgrywają wędrówkę Maryi i Józefa w poszukiwaniu noclegu, po czym rozbijają piñaty. W noc z 15 na 16 września prezydent powtarza z balkonu Pałacu Narodowego okrzyk, którym w 1810 roku ksiądz Miguel Hidalgo wezwał do walki o niepodległość.

Obrzędy Día de los Muertos opisujemy osobno.

Meksykańskie ślady łatwo znaleźć daleko od Meksyku, choćby w polskim słowniku albo w karcie zwykłej restauracji.

• Polszczyzna zawdzięcza nahuatl kilka słów. Czekolada, kakao, awokado, kojot i ocelot trafiły do nas za pośrednictwem języków europejskich.
• Aksolotl odbudowuje utracone łapy, a nawet fragmenty serca. Ten uśmiechnięty płaz żyje na wolności już tylko w kanałach Xochimilco w stolicy.
• Meksykanin opatentował jeden z pierwszych systemów telewizji kolorowej. Guillermo González Camarena, 23-letni inżynier z Guadalajary, uzyskał patent w Meksyku w 1940 roku i dwa lata później także w Stanach Zjednoczonych.
• Sałatka Cezar pochodzi z Tijuany. Skąd więc imię rzymskiego wodza? Imię dał jej włoski restaurator Caesar Cardini, który skomponował ją w 1924 roku.

• W Meksyku przetrwały okrągłe piramidy. Wzniosła je kultura Teuchitlán w Guachimontones w stanie Jalisco.