Gdzie kręcono „Gladiatora”? Filmowe lokalizacje arcydzieła Ridleya Scotta

O czym jest „Gladiator” i skąd fenomen filmowych lokalizacji?

„Gladiator” Ridleya Scotta z 2000 roku to historia Maximusa Decimusa Meridiusa (Russell Crowe w roli głównej) – rzymskiego generała, który po zdradzie cesarza Kommodusa (Joaquin Phoenix) traci rodzinę, status i wolność, by jako gladiator szukać drogi powrotu i zemsty. Akcja filmu prowadzi widza od germańskich puszcz, przez afrykańskie areny, po Koloseum w starożytnym Rzymie. Finałowy pojedynek na arenie, w którym Maximus stawia czoła uzurpatorowi, jest jednym z bardziej pamiętanych zakończeń w historii kina – choć z historią ma niewiele wspólnego.

W rzeczywistości zabił Kommodusa nie żaden gladiator, lecz atleta Narcyz, który udusił cesarza w pałacowej łaźni jako wykonawca dworskiego spisku. Scott wybrał jednak arenę, arena działa bowiem scenicznie. Łaźnia byłaby może historycznie wierna, ale ekranowo nie wybrzmiałaby równie imponująco.

Nie była to zresztą jedyna decyzja, w której reżyser postawił na efekt zamiast na wierność pierwotnym założeniom. Casting wyglądał podobnie. Pierwotnie główny bohater filmu miał być zagrany przez Mela Gibsona – to jemu jako pierwszemu zaproponowano rolę Maximusa. Gibson początkowo chciał ją przyjąć, ale ostatecznie odrzucił propozycję, twierdząc, że jest na nią zbyt stary. W istocie był wówczas raptem dwa lata starszy od Crowe'a, więc argument trzeba uznać raczej za grzecznościowy. Rolę przejął Russell Crowe i zgarnął za nią Oscara – jednego z pięciu, które film zdobył (w tym za najlepszy film).

Drugim filarem „Gladiatora” – obok aktorstwa i lokalizacji – stanowi muzyka Hansa Zimmera. Stworzenie ścieżki dźwiękowej powierzono kompozytorowi, dla którego nie była to pierwsza praca dla Scotta. Wcześniej współpracowali już przy „Czarnym deszczu” (1989) i „Thelmie i Louise” (1991), to jednak dopiero „Gladiator” wywindował tę współpracę do statusu klasyki. Sama ścieżka dźwiękowa działa na kadr tak intensywnie, że trudno oddzielić jedno od drugiego. „Now We Are Free” z wokalem Lisy Gerrard stała się utworem rozpoznawalnym nawet przez tych, którzy filmu nigdy nie oglądali. To zresztą jeden z powodów, dla których Droga Gladiatora ma dziś osobną tożsamość turystyczną – wiele osób stojących między toskańskimi cyprysami słyszy w głowie tę muzykę, niezależnie od tego, czy chce, czy nie.

Warto też wspomnieć, że w 2024 roku Scott powrócił do tego uniwersum, realizując „Gladiator II”. Część zdjęć kontynuacji powstała w tych samych miejscach co dwadzieścia cztery lata wcześniej – Fort Ricasoli, Aït Benhaddou. Dwie nowe lokalizacje – Devil's Dyke w Sussex, część plenerów we Włoszech – dołączyły, rzecz jasna, do mapy serii. To nadal jednak pierwszy „Gladiator” zbudował kanon, którym kierują się dziś podróżnicy ruszający śladami Maximusa.

Toskania – krajobraz domu, który nie jest hispański

Filmowy dom Maximusa miał leżeć w Hispanii – starożytnej rzymskiej prowincji obejmującej dzisiejszy Półwysep Iberyjski, czyli mniej więcej terytoria współczesnej Hiszpanii i Portugalii. W „Gladiatorze” to właśnie tam, w prowincji iberyjskiej, generał osiada z rodziną po latach służby wojskowej i tam też ma wracać po kampanii germańskiej. W realiach produkcji rzecz wygląda inaczej. Hispania filmu Scotta leży w Toskanii.

Nikt poza historykami i scenarzystami specjalnie się tym nie przejmuje, bo dolina Val d'Orcia – wpisana na Listę światowego dziedzictwa UNESCO – gra Hispanię w sposób bardzo przekonujący. Liczy się to, co widz czuje, że widzi. A czuje Toskanię. Łagodne wzgórza pokrywają pola zboża. Drogi obsadzone cyprysami biegną ku odległym willom, a miękkie światło tuż przed zachodem słońca kładzie się na całym tym krajobrazie.

Trzy toskańskie lokalizacje odpowiadają w „Gladiatorze” za odrębne emocjonalne tony – drogę powrotu do domu, sam dom rodzinny oraz miasteczko, z którego można na to wszystko spojrzeć z dystansu. Wycieczka do nich to po części klasyczne wakacje we Włoszech, po części pielgrzymka filmowa.

Droga Gladiatora – Strada di Terrapille pod Pienzą

Droga Gladiatora to gruntowa droga biegnąca mniej więcej kilometr na południe od miasteczka Pienza, w samym sercu doliny Val d'Orcia, oficjalnie figurująca na mapach pod nazwą Strada di Terrapille. Nieformalna nazwa „Droga Gladiatora” przyrosła do niej tak mocno, że dziś używają jej zarówno przewodniki turystyczne, jak i lokalni mieszkańcy. To tutaj nakręcono słynną scenę powrotu Maximusa, który idzie przez pole i dotyka kłosów zboża. Kilkanaście sekund ekranowego czasu wystarczyło, by zdefiniować krajobraz Toskanii w wyobraźni dwóch pokoleń widzów.

Sama Droga Gladiatora jest lekko kręta, biegnie między polami, z rzędem cyprysów wyznaczającym jej linię, i nie prowadzi do żadnego szczególnego miejsca. Najpewniej to właśnie ta jej zwykłość, jej oczywista, niemal banalna toskańskość, stanowiła to, czego Scott szukał. Maximus miał wracać do siebie, nie do pomnika – do miejsca, które pamięta, nie do widoku, który oszałamia.

I tu pojawia się klasyczny błąd, powielany w setkach przewodników: Agriturismo Terrapille, gospodarstwo widoczne z Drogi Gladiatora, nie jest filmowym domem Maximusa. Pojawia się wprawdzie w tle niektórych ujęć, ale to wszystko – sama posiadłość bohatera kręcona była w innym miejscu, kilkanaście kilometrów dalej. Pomyłka utrwaliła się jednak skutecznie, między innymi za sprawą map Google, gdzie agriturismo bywa oznaczone jako „Dom Gladiatora”. Każde takie oznaczenie powoływało się na inne, każdy przewodnik powielał poprzedni błąd. Sam fakt, że gospodarstwo Terrapille jest po prostu najbardziej widocznym budynkiem w polu widzenia, dopełnił reszty – turyści szukający Domu Maximusa znajdują pierwszy pasujący budynek i przyjmują, że to on.

Dom Gladiatora – Villa Poggio Manzuoli koło San Quirico d'Orcia

Właściwy filmowy Dom Maximusa znajduje się w okolicach San Quirico d'Orcia, kilkanaście kilometrów na zachód od Pienzy. To Villa Poggio Manzuoli – prywatna posiadłość położona na wzgórzu, niedostępna dla zwiedzających, którzy chcieliby przekroczyć bramę. To czyjeś miejsce zamieszkania, nie atrakcja turystyczna.

Sam Dom Gladiatora widziany z dystansu, przez ogrodzenie, zachowuje filmową aurę. Cyprysowa droga prowadząca do bramy, gaj oliwny otulający budynek od zachodu, charakterystyczna linia wzgórz Val d'Orcia rozciągająca się za willą – wszystko to składa się na obraz, który Scott zarejestrował w dwóch kontrastujących trybach. W tej samej lokalizacji nakręcono sceny szczęśliwego życia rodzinnego Maximusa z żoną i synem oraz sekwencję, w której bohater odkrywa spalone ciała po powrocie z kampanii germańskiej. Ten sam dom dwa razy – raz jako utopia, raz jako jej zgliszcza. Reżyserskie wybory tego rodzaju zawsze brzmią w teorii prosto, na ekranie zaczynają działać dopiero wtedy, gdy lokalizacja stanowi naprawdę adekwatne tło. Tu stanowiła.

Pienza – miasteczko, z którego widać kadr

Pienza, którą papież Pius II kazał przebudować w XV wieku jako realizację swoistej utopii urbanistycznej, to nie jest typowe toskańskie miasteczko. To miasteczko zaprojektowane – i w jego układzie wciąż odbijają się echa dawnych zamysłów. Główny plac, katedra, ratusz, pałac Piccolominich ułożone są w precyzyjnej geometrii, której nie sposób przeoczyć.

W kontekście „Gladiatora” Pienza pełni funkcję podwójną. Po pierwsze – stanowi naturalny punkt orientacyjny, Droga Gladiatora wije się bowiem tuż obok, niespełna kilometr za murami. Po drugie – z murów obronnych miasteczka rozciąga się panorama, w której widać jednocześnie samą Drogę Gladiatora i odległe wzgórza tworzące tło scen z filmu. To perspektywa odwrócona względem filmowej, bo zamiast stać między cyprysami i patrzeć w dal, ogląda się całą scenę z lotu ptaka.

Pienza jest też miasteczkiem o niebagatelnych walorach gastronomicznych. Pecorino di Pienza – owczy ser dojrzewający w kilku wariantach, od młodego po stagionato – uchodzi za jeden z najlepszych włoskich serów rzemieślniczych i bywa serwowany z miodami, dżemami i winami z denominacji Orcia DOC. Najciekawsze adresy, jak to zwykle bywa, chowają się w bocznych uliczkach, kilkadziesiąt metrów od głównego traktu – tam też ukrywają się punkty widokowe mniej oczywiste, niewidoczne z masowo uczęszczanych miejsc.

Maroko – afrykańska arena Maximusa

Po Toskanii film przenosi Maximusa do Maroka. To moment fabularny, w którym bohater traci wszystko – rodzinę, status, wolność – i trafia jako niewolnik na prowincjonalną arenę gladiatorską w Zucchabarze. Krajobraz, który Scott wybrał dla tego upadku, rozciąga się w okolicach Ouarzazate, miasta leżącego u bram Sahary, po południowej stronie Atlasu Wysokiego. Konkretniej rzecz ujmując – w pobliżu legendarnego ksaru Aït Benhaddou, wpisanego na Listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Aït Benhaddou to zespół glinianych budowli obronnych zbudowanych z tradycyjnej gliny i cegły mułowej – architektury tak fotogenicznej, że trudno dziwić się, dlaczego przyciąga filmowców od dziesięcioleci. Marokańskie sceny mają w „Gladiatorze” zgoła inną temperaturę niż toskańskie. Tam była elegijność i utrata; tu jest bezwzględność, otwarta przestrzeń i słońce bez cienia. Maximus trafia do tego krajobrazu w najniższym punkcie swojego losu, a krajobraz pracuje wtedy jak metafora – surowy, niegościnny, pozbawiony osłony.

Ridley Scott wracał do Aït Benhaddou trzykrotnie – przy realizacji „Gladiatora”, „Królestwa Niebieskiego” i wreszcie „Gladiator II”. Dla niego to lokalizacja domowa, do której powraca po określoną estetykę i określone światło. Ale to tylko fragment szerszej filmografii ksaru – w tych samych ścianach kręcono „Grę o tron”, „Lawrence'a z Arabii”, „Mumię”, „Asteriksa i Obeliksa: Misję Kleopatra”, „Diunę” Denisa Villeneuve'a.

Sam Ouarzazate, z rozbudowanymi studiami filmowymi Atlas Studios, zyskał przydomek „Hollywood pustyni”. Określenie brzmi może na wyrost, acz skala produkcji realizowanych w regionie robi wrażenie. To zresztą jedno z tych miejsc, gdzie ten sam fragment ksaru w jednym filmie gra starożytne miasto, w drugim okazuje się fortecą krzyżowców, a w trzecim siedzibą fikcyjnego sułtana. Granica między fikcją a topografią rozmywa się tu zupełnie.

Malta – Koloseum, którego nigdy nie było w Rzymie

Najbardziej rozpoznawalna budowla starożytnego Rzymu nie pojawia się w „Gladiatorze”. To znaczy – pojawia się, ale nie jako Koloseum. Większość scen rozgrywających się na słynnej arenie nakręcono na Malcie, w Forcie Ricasoli w Kalkarze, gdzie w skali około 1:3 zbudowano replikę rzymskiego amfiteatru. Scott uznał, iż łatwiej zbudować Koloseum od zera niż walczyć z logistyką kręcenia w realnym Rzymie. Decyzja ta okazała się słuszna zarówno produkcyjnie, jak i wizualnie.

Fort Ricasoli to potężna fortyfikacja z XVII wieku strzegąca wejścia do Grand Harbour w Valletcie, jeden z największych obiektów obronnych na Malcie. Jego rozmiary pozwoliły na budowę scenografii, która na ekranie sprawia wrażenie prawdziwej areny – uzupełnionej, rzecz jasna, efektami komputerowymi w postprodukcji. To tu kręcono sceny walk gladiatorów (w tym finałowy pojedynek Maximusa z Kommodusem), wjazd cesarza do starożytnego Rzymu i sekwencje rozgrywające się w pałacu senatora Gracchusa.

Jest w tym pewna ironia historyczna. Ta XVII-wieczna twierdza – wzniesiona wszakże przez joannitów, czyli przez chrześcijańskich rycerzy zakonnych – stała się najpopularniejszą filmową „wersją” pogańskiego Koloseum. Trudno o lepszy przykład tego, jak filmowa scenografia potrafi przewracać pierwotne symboliczne porządki budowli. Nomen omen – świątynia odwrócona w widowisko.

Fort Ricasoli powrócił w tej samej roli w „Gladiator II” (2024), co świadczy o tym, że lokalizacja obroniła się przez ćwierćwiecze. Producenci wybrali sprawdzone miejsce zamiast szukania nowego dla samej nowości. Koszty produkcji odegrały tu zapewne swoją rolę, ale w moim odczuciu drugorzędną. Decyduje to, że Fort Ricasoli wygląda na ekranie wiarygodniej niż prawdziwe Koloseum – stary, monumentalny, gotowy na wypełnienie tłumem.

Maltańskie plany zdjęciowe uzupełnia Fort Manoel na wyspie Manoel oraz tzw. Valletta Ditch – fosa fortyfikacyjna wokół stolicy, której kamienne ściany skutecznie imitowały rzymską architekturę. Malta ma zresztą długą tradycję występowania w roli „zastępczego Rzymu” – jej fortyfikacje zbudowane z wapienia w odpowiednim świetle wyglądają na znacznie starsze, niż są w istocie. W tej samej lokalizacji starożytny Rzym grał już w serialu „Rzym” HBO i w „Troi” z Bradem Pittem.

Anglia i Kalifornia – obrzeża mapy

Dwie pozostałe lokalizacje „Gladiatora” odgrywają w filmie role mniejsze ekranowo, acz fabularnie krytyczne – Anglia jako germańska puszcza otwierająca film, Kalifornia jako pustynna droga ku śmierci.

Otwierająca sekwencja „Gladiatora” – bitwa rzymskich legionów z plemionami germańskimi w mglistym lesie – kręcona była w Bourne Wood, kompleksie leśnym położonym niecałe pięćdziesiąt kilometrów na południowy zachód od Londynu, w hrabstwie Surrey. Ten zwykły angielski las – jeden z dziesiątków podobnych w okolicy – Scott zamienił w miejsce przesiąknięte grozą za pomocą mgły, błota i ognia. Anegdota produkcyjna głosi, iż uzyskał od Forestry Commission zgodę na wypalenie fragmentu lasu – drzewa miały i tak zostać wycięte w ramach planowej wycinki, a reżyser wykorzystał tę okoliczność, by nadać scenie autentyczny dramatyzm. Mało który blockbuster historyczny może pochwalić się tym, że jego otwierająca scena to dosłowny pożar lokalizacji. Efekt – ciemny las rozświetlony błyskami ognia – stanowi wizualną sygnaturę filmu.

Druga część serii dorzuciła do mapy nową angielską lokalizację – Devil's Dyke w hrabstwie Sussex, rozległy wąwóz kredowy w paśmie South Downs. Sceny bitewne nakręcone tam są echem otwarcia pierwszej części, ale w odwróconej estetyce. Las zamknął widza w klaustrofobii pierwszej części; wąwóz drugiej otwiera ją na panoramę. Mgłę zastąpił horyzont, gęstwinę – przestrzeń. Scott w ciągu dwudziestu czterech lat zmienił sposób filmowania batalistyki – te dwie lokalizacje stanowią tego najlepszy dowód.

Jedyną lokalizacją „Gladiatora” spoza Europy i Afryki są Alabama Hills pod Lone Pine w Kalifornii – skaliste wzgórza u podnóża Sierra Nevada, które od czasów niemego kina służą Hollywood jako uniwersalna „dzika przestrzeń”. W filmie pojawiają się krótko, w sekwencji montażowej przedstawiającej samotną podróż rannego, na wpół umierającego Maximusa Decimusa Meridiusa pędzącego konno przez pustynne szczyty w desperackim wyścigu do swojego domu. Bohater jeszcze nie wie, iż dom, do którego wraca, już nie istnieje. Widz wie. Złożył to sobie z poprzednich scen.

To zaledwie kilkadziesiąt sekund ekranowego czasu. Ale Alabama Hills zapadają w pamięć – ich surowa, niemal marsjańska sceneria działa jak emocjonalny most między rzymskim światem cesarskim a finałem na arenie Koloseum. Ta sama lokalizacja grała wcześniej w setkach westernów, od Johna Wayne'a po Sergio Leone, więc widz oglądający tę scenę nakłada na nią – świadomie lub nie – warstwy poprzednich filmowych skojarzeń. Tak działa filmowe wzajemne przenikanie się kontekstów.

Czy „Gladiatora” kręcono w Tunezji?

Wśród mitów dotyczących produkcji uporczywie krąży przekonanie, że sceny afrykańskie powstały w Tunezji. To nieprawda – wszystkie północnoafrykańskie lokalizacje filmu znajdują się w Maroku. Pomyłka ma jednak swoją logikę. Tunezja od lat służy filmowcom jako pustynne tło, przede wszystkim za sprawą „Gwiezdnych Wojen”, których planeta Tatooine (nazwa zaczerpnięta zresztą od tunezyjskiego miasta Tataouine) kręcona była właśnie tam. Bliskość geograficzna obu krajów i zbliżona estetyka pustynna potęgują to zamieszanie. Warto je rozwiać – choćby po to, by podróżnik szukający śladów Maximusa nie trafił przypadkiem na ślady Luke'a Skywalkera.

„Gladiator” jako mapa palimpsestów. Zobacz filmowe lokalizacje z Rainbow

Każdy krajobraz, w który wpisuje się film, działa od tego momentu na dwóch poziomach jednocześnie. Jeden poziom to ten, który zarejestrowała kamera – kadr, scena, moment fabuły, emocja przypisana miejscu raz na zawsze. Drugi to ten, który istniał wcześniej i istnieje obok – stary, niezależny, gotowy na to, by przykryły go kolejne warstwy. Z punktu widzenia podróżnika podstawowa różnica między oglądaniem filmu a odwiedzeniem lokalizacji polega właśnie na tym, że film daje dostęp tylko do jednej z tych warstw. Bycie na miejscu – do obu.

Tak działają palimpsesty w pełnym tego słowa rozumieniu. Średniowieczni mnisi zeskrobywali z pergaminu jeden tekst, by wpisać na nim drugi, ale ślad poprzedniego nigdy nie znikał do końca – prześwitywał między literami nowego, czasem ledwo widoczny, czasem dominujący nad palimpsestem właściwym. Filmowa lokalizacja działa tak samo. Scott wpisał Maximusa w pola Val d'Orcia, ale pola nadal pamiętają malarzy quattrocenta, średniowiecznych pielgrzymów do Rzymu, etruskich pasterzy. Ksar Aït Benhaddou przyjął ekipę „Gladiatora”, ale jednocześnie pozostaje miastem karawan, fortecą obronną, domem ludzi nadal w nim mieszkających. Bycie na miejscu pozwala zobaczyć to wszystko równocześnie i zrozumieć, dlaczego Scott wybrał ten konkretny krajobraz.

W ofercie Rainbow odnaleźć można wyjazdy obejmujące większość filmowych lokalizacji „Gladiatora”. Toskanię pokrywają wycieczki objazdowe po Włoszech, Maltę z Fortem Ricasoli – wycieczki objazdowe po Malcie, marokański etap – wycieczki objazdowe po Maroku, zwłaszcza te z trasą przez Atlas Wysoki. Filmowy ślad stanowi tu bonus, nie główny powód podróży. Ale podróż z Maximusem w pamięci pozwala spojrzeć na te miejsca jak na palimpsesty właśnie – warstwami.